Το τραγούδι που μισούσε ο Μεταξάς και ο Ελληνας που πήρε τη θέση του Καρούζο

«Θέρος. – Η ζωή εν τη πρωτευούση. – Εργασία και ψυχαγωγία. – Καιροί και ήθη. – Αλλοτε και νυν. Αίθουσαι, χοροί, εορταί. Καφεννεία και καπηλεία. Θέατρο, εξοχαί. – Λάρυγγες και κνήμαι. – Πώς διασκεδάζει ο λαός». Είναι η βινιέτα σε φύλλο της «Εστίας» του 1887, όπου ο συγγραφέας Μιχαήλ Μητσάκης – και δημοσιογράφος τότε – καταγράφει όψεις από την πολιτιστική ζωή της νεοσυσταθείσας τότε πρωτεύουσας και του Πειραιά. «Το επ’ εμοί διά να εύρω τοιαύτην σκηνήν αληθούς λαϊκής διασκεδάσεως και ευθυμίας ηναγκάστην εσχάτως να κατέλθω μέχρι του Πειραιώς. Σας συνιστώ να μεταβήτε κι εσείς διότι αξίζει τον κόπο. (…) Και μετά μικρόν η τρίτη, ώριμος νεάνις, όχι άσχημος αλλά φέρουσα επί της φυσιογνωμίας αποτετυπωμένα προφανή τα ίχνη της αλήτιδος και ατάκτου ζωής της, άρχεται άδουσα διά βαθιάς φωνής ανατολικόν τι άσμα». Παρόμοιες εικόνες και οι ήχοι της εποχής – μέσα από ηχογραφήσεις και άλλο σπάνιο υλικό – ανασυντίθενται σε μια νέα πολιτιστική οντότητα: το Εικονικό Μουσείο του Αρχείου Κουνάδη, τα εγκαίνια του οποίου αναμένονται το ερχόμενο φθινόπωρο. Το έργο πραγματοποιείται με τη συνεργασία του Εργαστηρίου Σχεδίασης Διαδραστικών Συστημάτων του Πανεπιστημίου Αιγαίου – δωρεά του Ιδρύματος Σταύρος Νιάρχος – που άγγιξε τα 180.000 ευρώ.

Το μουσείο θα παρέχει τρισδιάσταση περιήγηση σε 6.000 αντικείμενα εικόνας και ήχου, τεκμήρια από τον περασμένο αιώνα, ώστε οι επισκέπτες να αποκτούν μια σφαιρικότερη εικόνα για τις οικονομικές, πολιτικές, κοινωνικές, ιστορικές, ανθρωπολογικές και τεχνολογικές συνθήκες που επικρατούσαν στην Ελλάδα. Κεντρικός άξονας είναι πάντα η μουσική. Μέχρι σήμερα έχουν ψηφιοποιηθεί περίπου 2.211 έντυπες χειρόγραφες παρτιτούρες, 40 συνεντεύξεις, 154 φωτογραφίες, 622 καρτ ποσταλ, περίπου 3.000 ηχογραφήματα, από τα οποία τα 1.400 είναι δίσκοι των 78 στροφών. Στη συλλογή ανήκουν, εξάλλου, 40 μηχανήματα αναπαραγωγής του ήχου και 20 μουσικά όργανα. Οπως εξηγεί ο εθνομουσικολόγος και μελετητής της ελληνικής μουσικής Παναγιώτης Κουνάδης: «Μιλάμε πάντα για την παλιά δισκογραφία των 78 στροφών, η οποία ξεκίνησε περίπου το 1900 και έφτασε μέχρι το 1960. Είναι η δισκογραφία των Ελλήνων – το διευκρινίζω – και όχι η ελληνική. Οι μεγάλες εταιρείες αρχίζουν να δισκογραφούν τότε, όπως η Concert Record Gramophone, ο πρόδρομος της Columbia. Σύμφωνα με τα στοιχεία που έχουμε συγκεντρώσει, η εταιρεία στις αρχές του αιώνα, με κινητά συνεργεία, που μεταφέρονταν με τρένα και βαπόρια – τα μέσα της εποχής -, κάνει καταγραφές σε 45 χώρες από την Αγγλία έως την Κίνα. Εμείς είμαστε τυχεροί ως Ελληνες – μιλάμε για εκείνους που έμεναν στη Σμύρνη και την Κωνσταντινούπολη, όπου γινόταν ο μεγάλος αριθμός των καταγραφών. Εκεί ζούσαν και δημιουργούσαν οι μουσικοί, όπου έκριναν οι υπεύθυνοι της εταιρείας ό,τι έπρεπε να απαθανατιστούν».

Μεταξάς, Ατατούρκ και μανέδες

Στην Αθήνα δεν εντοπίζεται ανάλογη δραστηριότητα αφού, όπως τονίζει ο Παναγιώτης Κουνάδης, «στις αρχές του αιώνα ήταν ένα χωριουδάκι. Γίνονταν σποραδικά κάποιες ηχογραφήσεις, αλλά ο κύριος όγκος – εκατοντάδες, ίσως και χιλιάδες τραγούδια – ηχογραφήθηκε σε Σμύρνη, Κωνσταντινούπολη και Αλεξάνδρεια. Κάποια λίγα στη Θεσσαλονίκη». Η πολιτιστική ζωή μάλιστα στην τελευταία εμφανίζεται πιο πλούσια. Αυτή η δισκογραφία έρχεται και στην Αθήνα και επηρεάζει ριζικά το περιβάλλον. Εκεί κυριαρχεί ένα είδος τραγουδιού που λέγεται μανές (λιανοτράγουδο, δίστιχο ή τετράστιχο). Υπάρχουν βασικοί μανέδες της Σμύρνης που έχουν δεκάδες εκτελέσεις. Το ίδιο τραγούδι, δηλαδή, από πολλούς τραγουδιστές. «Να καταλάβεις, για το διάσημο “Σμυρναίικο μινόρε” έχουμε εντοπίσει 53 εκτελέσεις, από το 1900 ως το 1937, οι οποίες απαγορεύτηκαν τελικά από τον δικτάτορα Ιωάννη Μεταξά. Υπάρχει μάλιστα και μια παράδοξη ιστορία. Ο δικτάτορας θεωρούσε ότι οι μανέδες θυμίζουν την Τουρκία. Είχε προηγηθεί όμως το 1934 η απαγόρευσή τους από τον Ατατούρκ επειδή θύμιζαν Ελλάδα».

Αυτές οι ηχογραφήσεις έρχονται και στην Ελλάδα, και μετά τον Α’ Παγκόσμιο Πόλεμο φεύγουν με ανατυπώσεις για την Αμερική καλύπτοντας τις ανάγκες των Ελλήνων σε πρώτη φάση. Σποραδικές ηχογραφήσεις γίνονται και στην Αμερική, αλλά όχι μαζικές. Ετσι ξεκινούν η κυρα-Κούλα (Αντωνοπούλου), ο Γιώργος Κατσαρός, η Μαρίκα Παπαγκίκα. Η τελευταία έχει ηχογραφημένα 240 τραγούδια: ελαφρά, ρεμπέτικα της Σμύρνης, δημοτικά και λίγα κλασικά (όπως τη «Σερενάτα» του Σούμπερτ). Είναι ένα από τα πέντε πρόσωπα στην ιστορία της δισκογραφίας που τραγουδάει και τις τέσσερις κατηγορίες.

Από τους 10.000 δίσκους (1900-1960) που έχει στο αρχείο του ο Παναγιώτης Κουνάδης – με τον αριθμό συνεχώς να μεγαλώνει – έχει γίνει μια επιλογή από όλα τα είδη, που φτάνουν σχεδόν τα 3.000 κομμάτια απ’ όλες τις κατηγορίες. Υπάρχει το κλασικό ρεπερτόριο με ηχογραφήσεις που πραγματοποιούνται εκτός Ελλάδας από διάσημους έλληνες τραγουδιστές του μελοδράματος. Για παράδειγμα, έχει ψηφιοποιηθεί ο «Ριγκολέτο» που απέδωσε ο τενόρος από την Κερατέα Κώστας Μυλωνάς. Πρόκειται για μια σπουδαία περίπτωση τραγουδιστή που είχε αντικαταστήσει τον μυθικό Ενρίκο Καρούζο, το 1918, στη Σκάλα του Μιλάνου, όταν αρρώστησε. Ο Παναγιώτης Κουνάδης σχολιάζει μάλιστα ότι στο πρώτο μισό του αιώνα, πάνω από 50 ερμηνευτές του μελοδράματος κάνουν παγκόσμια καριέρα.

Δημοτικά, τανγκό, οπερέτες

Η δεύτερη κατηγορία που ψηφιοποιήθηκε είναι τα δημοτικά τραγούδια. Οπως λέει χαρακτηριστικά ο Κουνάδης, τα μουσικά τεκμήρια εκείνης της περιόδου είναι εντυπωσιακά: «Πρόκειται για εκπληκτικούς τραγουδιστές. Το δημοτικό έχει πάνω από 1.000 χρόνια ζωής – τα πρώτα ακριτικά εντοπίζονται τον 10ο αιώνα – και εξακολουθεί μέχρι σήμερα να συγκινεί». Στην πρώτη φάση ηχογραφούνται αυτά που είναι πιο κοντά στην παράδοση του προηγούμενου αιώνα. Εντονη είναι η δραστηριότητα στο είδος από τις περιοχές της Ηπείρου, της Κρήτης, της Στερεάς Ελλάδας και της Πελοποννήσου. Δεν ηχογραφούνται τραγούδια μακεδονίτικα και θρακιώτικα, αφού οι περιοχές αυτές έδωσαν δισκογραφικό υλικό μετά το 1950. Υπάρχει εξήγηση: ήταν δύσκολη η μετακίνηση των μουσικών λόγω αποστάσεων. Σημαντικό χώρο στο Μουσείο Κουνάδη καταλαμβάνει και το ελαφρύ ρεπερτόριο ευρωπαϊκού τύπου. «Υπάρχουν τανγκό, αφού κάποια στιγμή το είδος άκμασε στη χώρα μας. Οι έλληνες συνθέτες, σύμφωνα με μια εργασία που διάβασα πρόσφατα, έχουν γράψει 2.500 τανγκό και είναι όλα υπέροχα. Εχουμε επίσης το είδος της οπερέτας με πάρα πολλές ηχογραφήσεις, ανάμεσα στις οποίες υπάρχουν και εκπληκτικά έργα των Σακελλαρίδη και Χατζηαποστόλου. Εχουμε μια ηχογράφηση του Οδυσσέα Λάππα, του εκπληκτικού αυτού τενόρου που έδρασε στην Αμερική, στην οποία ερμηνεύει τον “Γεροδήμο” (σ.σ.: μελοποίηση στίχων του Αριστοτέλη Βαλαωρίτη από τον Παύλο Καρέρ, που υπάρχει στην όπερα “Μάρκος Μπότσαρης”)».

Μία ακόμη κατηγορία που θα φιλοξενεί το ψηφιακό μουσείο είναι αυτή του θρησκευτικού τραγουδιού. «Οι μεγάλοι τραγουδιστές του δημοτικού ψέλνανε. Εχουμε καταγράψει μέχρι στιγμής πάνω από 300 ηχογραφήσεις με ψαλμωδίες της εκκλησίας, με σπουδαία ονόματα όπως ο Σεραφείμ Γεροθεοδώρου, σπουδαίος τραγουδιστής του δημοτικού, ο Γιώργος Βιδάλης. Ξέρουμε ότι υπέροχα έψελνε και ο Νταλγκάς, αλλά δεν ηχογράφησε ποτέ δίσκους».

Το ρεμπέτικο

Φυσικά την τιμητική τους στο Εικονικό Μουσείο έχουν τα ρεμπέτικα. Πρόκειται για ένα είδος που πριν κατασταλάξει στην τρέχουσα ονομασία του πέρασε από διάφορα στάδια: «Είχαν περίπου 30 ονομασίες. Μέχρι ν’ αναγνωριστούν πέρασαν από διάφορες φάσεις. Εχουμε ηχογραφήσεις από τη Σμύρνη, την Αμερική κ.λπ. Ηρθαν οι πρόσφυγες το 1922, πήραν τις θέσεις στις εταιρείες – Τούντας, Σκαρβέλης, Δάκης, Σέμσης και βέβαια ο Μίνως Μάτσας, ο οποίος ήταν από την Πρέβεζα – και στήριξαν το ρεμπέτικο. Αυτοί έβγαλαν τον Βαμβακάρη, τον Παπαϊωάννου, τον Τσιτσάνη». Πολλά από τα τραγούδια αυτά δεν υπάρχουν στο ψηφιοποιημένο μουσείο, αν και βρίσκονται στο αρχείο του Παναγιώτη Κουνάδη, αφού, όπως εξηγεί, υπάρχει το ζήτημα των πνευματικών δικαιωμάτων: «Πρέπει να παρέλθει το διάστημα των 70 χρόνων για ν’ απελευθερωθούν. Εχω έρθει σε επαφή με διάφορους απογόνους και ίσως να ψηφιοποιηθεί κάποιο υλικό που έχω. Είμαι σε συζητήσεις με τον γιο του Τσιτσάνη αλλά και με άλλους για να μπορέσω να βάλω τους δίσκους».