Η «άλλη δίκη» του Κάφκα

Ο Φραντς Κάφκα πέθανε από φυματίωση στις 3 Ιουνίου 1924 έξω από τη Βιέννη. Τους επόμενους μήνες μπήκε σε λειτουργία ο μηχανισμός ενός λογοτεχνικού θρίλερ που έφτασε ως τις ημέρες μας. Την περασμένη εβδομάδα το αρχείο του κορυφαίου συγγραφέα κατέληξε στην Εθνική Βιβλιοθήκη του Ισραήλ, βάζοντας έτσι τέρμα στη δεκαετή διαμάχη μεταξύ Ισραήλ και Γερμανίας. Το περιφερειακό δικαστήριο στη Ζυρίχη υποστήριξε τις ισραηλινές  δικαστικές αποφάσεις στην υπόθεση απόκτησης του καφκικού corpus – το οποίο διεκδικούσαν από τις «έμμεσες» κληρονόμους του η Γερμανία και το Ισραήλ – αποφασίζοντας το άνοιγμα σε πολλές ελβετικές τραπεζικές θυρίδες της Ζυρίχης ώστε το περιεχόμενό τους να μεταφερθεί στην Εθνική Βιβλιοθήκη του Ισραήλ. Ετσι, το σημειωματάριο και άλλο υλικό του αρχείου Κάφκα έφθασαν στην Εθνική Βιβλιοθήκη του Ισραήλ από τη Ζυρίχη, όπου φυλάσσονταν σε χρηματοκιβώτια. Η ανάκτηση αυτού του τελευταίου τμήματος του αρχείου από την ελβετική τράπεζα είναι η τελευταία πράξη του δράματος που συχνά παρουσιάστηκε σαν την «άλλη δίκη» του Κάφκα.

Μεταξύ των δεκάδων φακέλων που ήρθαν στο φως της δημοσιότητας αποκαλύφθηκαν μάλιστα εκατοντάδες έγγραφα, τα περισσότερα από τα οποία έχουν ήδη δημοσιευθεί, συμπεριλαμβανομένης και μιας δακτυλογραφημένης έκδοσης του «οργισμένου» «Γράμματος στον Πατέρα», που ο Κάφκα είχε εκμυστηρευτεί στον επιστήθιο φίλο του Μαξ Μπροντ ότι είχε δακτυλογραφήσει ο ίδιος. Επίσης τρεις χειρόγραφες εκδοχές τού «Προετοιμασίες Γάμου στην Εξοχή», ένα από τα πρώτα του έργα, χρονολογημένο στα 1907. Κάθε εκδοχή είναι πιο συνοπτική από την προηγούμενη ώστε οι αρχικές 58 σελίδες καταλήγουν σε πέντε. Βρέθηκαν επίσης καρτ ποστάλ που ο Κάφκα έγραψε στον Μαξ Μπροντ μόλις λίγες εβδομάδες πριν πεθάνει. «Τα πολιτιστικά περιουσιακά στοιχεία έχουν την τάση να εξατμίζονται εάν δεν καταβληθούν προσπάθειες για τη διατήρησή τους» ήταν η δήλωση προς τους δημοσιογράφους του προέδρου της Εθνικής Βιβλιοθήκης του Ισραήλ, Ντέιβιντ Μπλούμπεργκ. Ο ίδιος πρόσθεσε ότι το αρχείο του Κάφκα πρόκειται να ψηφιοποιηθεί, ενώ βρίσκεται σε εξέλιξη η κατασκευή ενός μεγαλύτερου χώρου όπου θα στεγαστεί αυτός ο θησαυρός της Εθνικής Βιβλιοθήκης του Ισραήλ. Ανέφερε επίσης ότι η πρόθεση είναι να καταστεί το αρχείο προσιτό «για το καλό του κοινού στο Ισραήλ αλλά και στο εξωτερικό». Ενα από τα ισχυρά επιχειρήματα της ισραηλινής πλευράς ήταν ότι ο Μπροντ στη διαθήκη του επιθυμούσε τη μεταφορά του αρχείου στην Εθνική Βιβλιοθήκη του Ισραήλ.

Η αθέτηση του Μαξ Μπροντ

Ολα είχαν ξεκινήσει τον περασμένο αιώνα, μετά τον θάνατο του σπουδαίου δημιουργού, ο οποίος είχε κληροδοτήσει τα χειρόγραφά του στον στενό του φίλο Μαξ Μπροντ με την επιθυμία να τα κάψει. Ο Μπροντ κάνοντας ένα νέο ξεκίνηµα στο Τελ Αβίβ παρέβλεψε το αίτηµα του Κάφκα – διασφαλίζοντας έτσι την έκδοση της «Δίκης» (πρώτη δημοσίευση το 1925, έναν χρόνο μετά τον θάνατό του), του «Πύργου» (πρώτη δημοσίευση το 1926) και του «Αγνοούμενου» (ή «Αμερική», σύμφωνα με τον τίτλο που του έδωσε ο Μπροντ). Αργότερα έκανε δωρεά στο Πανεπιστήµιο της Οξφόρδης τα χειρόγραφα από τον «Πύργο» και την «Αµερική» και κράτησε το πρωτότυπο της «Δίκης». Ο Μπροντ διέφυγε στο Τελ Αβίβ το 1939. Μετά τον θάνατο της γυναίκας του ο Μπροντ άρχισε να έχει σχέσεις µε τη γραµµατέα του Εστερ Χόφε. Και στη διαθήκη του – που το Ισραήλ αµφισβήτησε στο δικαστήριο -, της κληροδοτούσε τα χειρόγραφα του Κάφκα. Με τον θάνατο του Μπροντ το 1968 και ενώ στο ενδιάμεσο οι συγγενείς του Κάφκα είχαν δολοφονηθεί στα ναζιστικά στρατόπεδα συγκέντρωσης, τα έγγραφα πέρασαν στην κληρονόμο του, δηλαδή τη γραμματέα του Εστερ Χόφε. Παρά τις οδηγίες του Μπροντ να μεταβιβάσει τα χειρόγραφα σε ένα ακαδημαϊκό ίδρυμα, η Χόφε δεν έδωσε στη δημοσιότητα όσα χειρόγραφα είχε κληρονομήσει. Εβγαλε μάλιστα σε δημοπρασία το χειρόγραφο της «Δίκης» το 1988, το οποίο πουλήθηκε σχεδόν δύο εκατ. δολάρια στο Γερμανικό Λογοτεχνικό Αρχείο του Μάρμπαχ. H Xόφε με τη σειρά της κληροδότησε τα έγγραφα στις κόρες της, Εύα Χόφε και Ρουθ Βίσλερ. Οταν η γραμματέας του Μπροντ πέθανε το 2007, σε ηλικία 101 ετών, και οι κόρες της πήγαν να αποδεχθούν την κληρονομιά της, επενέβη η ισραηλινή Δικαιοσύνη για τα επίμαχα χειρόγραφα. Οι αδελφές Χόφε υποστήριζαν ότι κληρονόµησαν την περιουσία του Κάφκα από τη µητέρα τους Εστερ Χόφε, γραµµατέα του Μπροντ. Το Ισραήλ διεκδικούσε την ιδιοκτησία των χειρογράφων, αφού ο Μπροντ µετανάστευσε στο Ισραήλ το 1939.

Ο δικηγόρος των αδελφών Χόφε δήλωνε ότι η δικαστική απόφαση στέρησης της περιουσίας τους είναι «ληστεία πρώτου βαθμού». «Ο παραλογισμός της συγκεκριμένης νομικής διαδικασίας είναι ότι γινόταν πάνω από μία κληρονομιά της οποίας το περιεχόμενο κανείς δεν γνώριζε με ακρίβεια. Ελπίζουμε τελικά να επιλύσουμε αυτά τα ερωτήματα», δήλωνε ο Μπένιαμιν Μπάλιντ, ερευνητής στο Ινστιτούτο Βαν Λιρ της Ιερουσαλήμ και συγγραφέας του βιβλίου «Η Τελευταία Δίκη του Κάφκα», ο οποίος καταγράφει τη νομική υπόθεση.

Τελ Αβίβ και Ζυρίχη

Στα τέλη Ιουλίου 2010 άρχισε η απογραφή του αρχείου Κάφκα σε µία θυρίδα ασφαλείας του Τελ Αβίβ και σε τέσσερις άλλες στη Ζυρίχη. Σύµφωνα µε την ισραηλινή εφηµερίδα «Χααρέτζ», αποκαλύφθηκε «µια τεράστια ποσότητα» αυθεντικού υλικού του Κάφκα, στο οποίο περιλαµβάνονται σηµειωµατάρια και το χειρόγραφο µιας ήδη δηµοσιευµένης νουβέλας. Το ακριβές περιεχόµενο των θυρίδων – µαζί µε οποιοδήποτε ντοκουµέντο µπορεί να φωτίσει το ζήτηµα της ιδιοκτησίας των αρχείων – δεν θα έβγαινε στη δημοσιότητα πριν να ολοκληρωθεί η καταλογογράφηση.

Η κόρη της Εστερ, Εύα Χόφε, από το Τελ Αβίβ, επρόκειτο να παρευρίσκεται στη Ζυρίχη στο άνοιγµα των θυρίδων της ελβετικής τράπεζας µαζί µε µία οµάδα νοµικών, γερµανών ειδικών λογοτεχνίας και ενός µελετητή χειρογράφων, οι οποίοι θα έδιναν στο δικαστήριο το πόρισµά τους για τη γνησιότητα του περιεχομένου των θυρίδων. Το δικαστήριο απεφάνθη ότι οι θυρίδες περιείχαν έγγραφα που ανήκαν στον Φραντς Κάφκα. Ομως το Ισραήλ και η Γερμανία διεκδικούσαν την κυριότητά του για λόγους πολιτιστικής κληρονομιάς.

Τρία μόλις χρόνια μετά τον θάνατο του επιστήθιου φίλου του ο Μαξ Μπροντ πήρε τους δρόμους της προναζιστικής  Γερμανίας και βάλθηκε να γνωρίσει στον κόσμο τον άγνωστο τότε στους πολλούς συγγραφέα της «Δίκης» και του «Πύργου». Και όπως ο ίδιος αφηγείτο σε μια τηλεοπτική του συνέντευξη λίγους μήνες πριν από το θάνατό του στο Τελ Αβίβ τον Δεκέμβριο του 1968 θυμόταν: «Μιλούσα στο 1927 στο Βισμπάντεν. Ο Φραντς είχε πεθάνει το ’24 και ο κόσμος δεν τον γνώριζε. Εκείνο το βράδυ το κοινό με παρακολουθούσε με ανάμεικτα συναισθήματα: μα ήταν τόσο σπουδαίος αυτός ο μικρός Εβραίος της Πράγας που προπαγάνδιζα; Τώρα, ύστερα από σαράντα χρόνια και ύστερα από όσα συνέβησαν στην Ευρώπη και στον κόσμο, μπορώ να το δηλώσω: ναι, ζούμε χωρίς καμίαν αμφιβολία στον αιώνα του Κάφκα».

Ο Μπροντ γεννημένος στην Πράγα το 1884 ήταν επίσης συγγραφέας μυθιστορημάτων, βιογραφιών, έργων κριτικής, φιλοσοφίας, θεολογίας και πολιτικής. Το όνομά του βρέθηκε από τα πρώτα στον κατάλογο των διανοουμένων της Πράγας που οι ναζί προόριζαν για τους θαλάμους αερίων. Παραμονή της εισβολής των Γερμανών στην Πράγα ο Μπροντ έφυγε για την Κονστάντσα της Ρουμανίας και στη συνέχεια βρέθηκε στην Κωνσταντινούπολη. Με μόνη αποσκευή του μια βαλίτσα με τα χειρόγραφα του φίλου του Κάφκα, κατάφερε να φτάσει στο Τελ Αβίβ. Από εκεί ταξίδεψε στο Παρίσι και το Λονδίνο για να κανονίσει τις εκδόσεις του καφκικού έργου.

Κάφκα και Μπροντ είχαν γνωριστεί στα τέλη του 1902 αρκετά πρωτότυπα: κάτι είχε πει ο Μπροντ για τον Σοπενχάουερ και τον Νίτσε στην αίθουσα των διαλέξεων των γερμανών φοιτητών του Πανεπιστημίου της Πράγας  και ο άγνωστός του Φραντς Κάφκα τού έκανε δριμύτατη κριτική. Μάλωναν ως τα μεσάνυχτα, μετά το κλείσιμο των θυρών του Πανεπιστημίου, στους δρόμους της Πράγας. Από τότε έγιναν αχώριστοι. Είκοσι ολόκληρα χρόνια βλέπονταν καθημερινά και στα ενδιάμεσα αλληλογραφούσαν. Πεθαίνοντας ο Κάφκα ζήτησε από τον Μαξ Μπροντ να κάψει όλα τα χειρόγραφα που άφηνε πίσω του. Ο Μπροντ δίστασε. Και ήταν ο μόνος που θα μπορούσε όχι μόνο να τα κάψει ή να τα διασώσει, αλλά και να τα αποκρυπτογραφήσει. Γιατί ο Κάφκα έγραφε ανάποδα, ακατάληπτα, στενογραφικά και μόνο ο Μπροντ γνώριζε την ιδιάζουσα γραφή του.

Κούντερα εναντίον Μπροντ

Ο αρχικός δισταγμός του υποχώρησε. Ο Μπροντ επέβλεψε την έκδοση του «Πύργου» και της «Δίκης». Μέσα σε μία δεκαετία από το 1924 έως το 1934 έγραψε τη βιογραφία του Φραντς Κάφκα καταγράφοντας τα καφκικά του βιώματα, διασώζοντας ένα πλήθος πληροφοριών. Ή σε άλλες περιπτώσεις αποκρύβοντας και σωπαίνοντας άφησε με τον θάνατό του ένα αίνιγμα γύρω από τον φίλο του.  Στη βιογραφία λέει ότι ο Κάφκα ήταν στον δρόµο του να γίνει «ένας τέλειος άγιος» και ότι τα πιο αµφιλεγόµενα έργα του είχαν να κάνουν µε τη θεολογική διαχείριση της υπερβατικότητας που εµπεριέχει το ζήτηµα της έλλειψης πατρίδας για τον ευρωπαϊκό εβραϊσµό. Ο Μπροντ γράφει ότι για µερικούς διανοούµενους «ο Κάφκα, περισσότερο από οποιονδήποτε άλλον σύγχρονο συγγραφέα, είναι ο Ιώβ του 20ού αιώνα». Η ερµηνεία, πάντως, του Μπροντ ότι ο Κάφκα ήταν ένας παρ’ ολίγον σιωνιστής, βρίσκει πολλούς ευρωπαίους κριτικούς αντίθετους. Αλλωστε το θέµα υπήρξε και σηµείο τριβής ανάµεσα στους δύο φίλους. Ο Μπροντ προσπαθούσε να µυήσει τον Κάφκα στον σιωνισµό και εκείνος αντιδρούσε.

Γι’ αυτό και ο τσέχος συγγραφέας Μίλαν Κούντερα πολλά χρόνια αργότερα στις εξαιρετικές «Προδομένες Διαθήκες» του θα τα βάλει με τον Μπροντ. Αφού εξαιτίας της βιογραφίας του «ο Κάφκα έγινε ο προστάτης άγιος κάθε νευρωτικού, καταθλιπτικού, ανορεξικού, αδύναμου». Το 2004 ο Νίκολας Μάρεϊ γράφει μία άλλη βιογραφία του Κάφκα (στα ελληνικά από τις εκδόσεις Ινδικτος, 2005), δίνοντας έμφαση στο ότι ο Κάφκα  εργαζόταν ως υπάλληλος μιας ημικρατικής ασφαλιστικής εταιρείας ενώ ταυτόχρονα έγραφε, σύχναζε σε σαλόνια και οίκους ανοχής, οργάνωνε φιλολογικές βραδιές, έκανε γνωριμίες με άλλους συγγραφείς συμμετέχοντας στο φιλολογικό περιβάλλον της γερμανοεβραϊκής Πράγας στο γύρισμα του 19ου προς τον 20ό αιώνα.