Το Γούντστοκ στην Ελλάδα των συνταγματαρχών

Σε μια συνέντευξή του στα τέλη της δεκαετίας του 1990 ο μουσικοκριτικός Γιώργος Νοταράς σημείωνε πως «από το ’67 έως το ’69 έγινε έξω εκεί ο χαμός. Με το Γούντστοκ, τον Μάη του ’68, τα μαλλιά, τα κινήματα ειρήνης, εμείς τα χάσαμε αυτά». Ενώ η αποστροφή του εν μέρει αποδίδει πειστά την αίσθηση πολλών πως η απαγορευτική δομή της ελληνικής δικτατορίας δεν επέτρεψε στην ελληνική νεολαία να ζήσει την έκρηξη της αντικουλτούρας που βίωναν οι συνομήλικοί τους στο εξωτερικό, στην πραγματικότητα ψήγματα αυτής της δυναμικής είχαν διεισδύσει και στην Ελλάδα των συνταγματαρχών.

Το Γούντστοκ, το περίφημο μουσικό φεστιβάλ σε μια φάρμα στην πολιτεία της Νέας Υόρκης τον Αύγουστο του 1969 που συνταίριαζε τη ροκ, με τον χιπισμό και το κίνημα ενάντια στον πολεμο του Βιετνάμ, θα γινόταν ευρύτερα γνωστό μέσα από τον κινηματογράφο και την πρωτοποριακη ομώνυμη ταινία του Μάικλ Γούντλι, με τον υπότιτλο «Τρείς ημέρες ειρήνης, μουσικής και αγάπης». Το φιλμ έγινε πασίγνωστο όχι μόνο για τον μοναδικό τρόπο με τον οποίο ο Γούντλι απαθανάτισε τις ερμηνείες ιερών τεράτων της ροκ όπως της Janis Joplin, του Jimi Hendrix, των Who και των Jefferson Airplane, μεταξύ άλλων, αλλά και για το πώς έστρεψε την κάμερα και πάνω στο κοινό αλλά και στην καθημερινότητα του φεστιβάλ, αποτυπώνοντας ανεξίτηλα όλο το ελευθεριακό πνεύμα των σίξτις με τον γυμνισμό, τα ναρκωτικά και τον ελεύθερο έρωτα. Για πολλούς ανήσυχους νέους της εποχής στην Ελλάδα που ζούσαν μέσα στην ασφυκτική πολιτική και κοινωνική πραγματικότητα της χουντικής επταετίας και με τα νεολαιίστικα κινήματα των αρχών της δεκαετίας του ’60 να έχουν φιμωθεί βάναυσα από το 1967 και μετά, η ταινία αυτή θα αποτελούσε ενα είδος «παράθυρου» προς τον έξω κόσμο. Κάποιοι από αυτούς, δεκαπεντάχρονοι μαθητές ακόμη, είχαν την τύχη να παρακολουθήσουν την ταινία.

Είναι θρυλική η στιγμή που η ταινία που θα προβαλόταν στον κινηματογράφο Παλλάς το πρωί της 29ης Νοεμβρίου 1970 και πυροδότησε μια από τις λίγες αυθόρμητες συμπλοκές νεαρών με την αστυνομία στα πρώτα χρόνια του καθεστώτος. Οταν η αστυνομία διέταξε να κλείσουν οι πόρτες του κινηματογράφου γιατί είχε γίνει το αδιαχώρητο από 3.000 νεαρούς που ήθελαν να δουν την ταινία, πολλοί από τους τελευταίους έσπασαν μαινόμενοι τα ρολά και τα τζάμια του σινεμά σε ένδειξη διαμαρτυρίας. Ο ίδιος ο Γούντλι που βρισκόταν στην Αθήνα ζήτησε να εισέλθει στον κινηματογράφο από την κεντρική είσοδο, με το ενθουσιώδες κοινό να τον ζητωκραυγάζει φωνάζοντας ρυθμικά «Γούντστοκ». Το αποτέλεσμα ήταν να ξεσπάσουν οδομαχίες με την αστυνομία, όπου πολλοί έφαγαν άγριο ξύλο, τους συνέλαβαν και τους ξύρισαν τα μαλλιά. Ενώ η προβολή του φιλμ απαγορεύθηκε από το καθεστώς και τον κύριο προπαγανδιστή του Γεώργιο Γεωργαλά για διαφθορά των ηθών των νέων, μερικές εβδομάδες μετά δόθηκε τελικά άδεια για την προβολή του.

Ηθικός πανικός

Οι νέοι που παρακολούθησαν τελικά με ενθουσιασμό την ταινία αποτελούσαν παραφωνία σε σχέση με τις αντιλήψεις της συντηρητικής ελληνικής κοινωνίας για τη διαμαρτυρία και την αντικουλτούρα. Ο Δημήτρης Ψαθάς, για παράδειγμα, θα στηλίτευε στα «ΝΕΑ» την ερμηνεία των αμερικανών μουσικών ως συνονθύλευμα από «υστερικά ουρλιάσματα ξεμαλλιάρηδων, μουστακογενειοφόρων και κουρελοφόρων τραγουδιστάδων», ενώ έκανε λόγο και για τα «ανόητα παιδαρέλια» που ήθελαν να δουν την ταινία στην Ελλάδα, κόντρα στο «μέγιστο πλήθος της δικής μας νεολαίας [που] δεν παρασύρεται από τέτοιες αηδίες». Η στάση του Ψαθά είναι χαρακτηριστική του ηθικού πανικού που προκαλούσαν οι εικόνες των απελευθερωμένων νέων του εξωτερικού σε ένα μεγάλο κομμάτι της ελληνικής κοινωνίας, ακόμα και στη λεγόμενη προοδευτική διανόηση της εποχής.

Ταινίες όπως το «Γούντστοκ» ή ο «Ξένοιαστος καβαλάρης» του Ντένις Χόπερ ή το «Ζαμπρίσκι Πόιντ» του Μικελάντζελο Αντονιόνι έρχονταν σε κραυγαλέα αντίθεση με την εγχώρια κινηματογραφία, στην οποία οι χίπηδες απεικονίζονταν ως γελοία και άξεστα υποκείμενα, ενώ το ίδιο το καθεστώς τους στηλίτευε ως άπλυτους μαλλιάδες. Το ενδιαφέρον στοιχείο βέβαια είναι πως η Ελλάδα θα αποτελούσε τα επόμενα χρόνια κέντρο προσέλκυσης εναλλακτικού τουρισμού, με τα Μάταλα να μετατρέπονται σε κατεξοχήν χίπικο προορισμό, παρά το αυταρχικό και ανελεύθερο πλαίσιο μέσα στο οποίο ζούσε και λειτουργούσε η ελληνική κοινωνία.

Παρόμοιες, πάντως, σκηνές με αυτές που εξελίχτηκαν στο Παλλάς θα επαναλάμβανονταν την ίδια χρόνια, με μικρότερη ένταση, και κατά την προβολή σε Αθήνα και Θεσσαλονίκη της ταινίας «Φράουλες και αίμα» του Stewart Hagmann που πραγματευόταν τη φοιτητική κατάληψη του πανεπιστημίου Κολούμπια της Νέας Υόρκης το 1969. Και στις δύο περιπτώσεις οι ταινίες που παρουσίαζαν τη χίπικη σκηνή των ΗΠΑ και την πολιτική συνειδητοποίηση της αμερικάνικης νεολαίας, αντίστοιχα, λειτουργούσαν ως οχήματα πληροφόρησης και έμπνευσης για το ελληνικό νεανικό κοινό, τονίζοντας τα ρηξικέλευθα στοιχεία των ρευμάτων αυτών. Δεν είναι τυχαίο πως μέχρι και ο Ροζέ Μιλιέξ, τότε διευθυντής του Γαλλικού Ινστιτούτου, θα καταχωρούσε στα ημερολόγιά του ως σημαδιακό το γεγονός πως χιλιάδες νέοι στην Ελλάδα φώναξαν συνθήματα και συγκρούστηκαν με την αστυνομία μέσα στο πλαίσιο της προβολής μιας ταινίας που απεικόνιζε εξεγερμένους συνομηλίκους τους στις ΗΠΑ.

Το Γούντστοκ άσκησε βεβαίως μεγάλη επιρροή πάνω στην εκκολαπτόμενη εναλλακτική μουσική σκηνή. Μια σειρά εγχώριων μουσικών, από τους Socrates και τους Εξαδάχτυλους ως τη Δέσποινα Γλέζου, τη Μαρίζα Κωχ και τον Σαββόπουλο με τα Μπουρμπούλια του, επηρεάστηκαν άμεσα από τον αντίκτυπο του φεστιβάλ και προσπάθησαν να μετακενώσουν την εμπειρία του στις θρυλικές συναυλίες τους στο κλαμπ «Κύτταρο» και αλλού. Η μείξη μεταξύ ροκ και παράδοσης που έπαιξε καθοριστικό ρόλο στους αντικαθεστωτικούς μουσικούς κύκλους από το 1970 και μετά έφερε και αυτή στοιχεία από το αμερικανικό παράδειγμα. Αξίζει βεβαίως να σημειωθεί πως η έλξη που ασκούσε η αμερικανική ροκ μουσική και το αντιπολεμικό κίνημα στο Βιετνάμ πάνω στους πολιτικοποιημένους, αριστερούς νέους της εποχής στη χουντική Ελλάδα, έρχονταν σε απόλυτη αντίθεση με τον έντονο αντιαμερικανισμό της εποχής, που πήγαζε από την πεποίθηση πως το καθεστώς ενισχύονταν και καθοδηγούνταν απευθείας από την Αμερική.

Οι αυθόρμητες διαδηλώσεις που έπονταν των προβολών αυτών των ταινιών, που εν μέρει αποτελούσαν μίμηση των διαδραματιζόμενων εικόνων στην οθόνη, έγιναν βάπτισμα του πυρός για πολλά νέα παιδιά, τρία ολόκληρα χρόνια πριν από το Πολυτεχνείο. Κάποιοι από αυτούς θα πρωταγωνιστούσαν αργότερα, ως φοιτητές πλέον, στα δραματικά γεγονότα και τις συγκρούσεις του αντιδικτατορικού κινήματος με το καθεστώς, εμφορούμενοι από την πεποίθηση πως ο αγώνας τους εντάσσονταν σε ένα ευρύτερο, παγκόσμιο εξεγερσιακό πλαίσιο.

Ο Κωστής Κορνέτης είναι ερευνητικός εταίρος του Κολλεγίου St Antony’s του Πανεπιστημίου της Οξφόρδης. Το βιβλίο του «Τα Παιδιά της Δικτατορίας» κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Πόλις