Από την ποίηση στον Φρόιντ

ριν από 20 χρόνια σ’ αυτόν εδώ τον χώρο τής επί 50 σχεδόν ετών επικοινωνίας μου με το κοινό, επ’ ευκαιρία μιας παράστασης στην Αθήνα του «Ονείρου καλοκαιρινής νύχτας» του Σαίξπηρ, είχα γράψει ως πρόλογο και ανάλυση του αριστουργήματος του μεγάλου ποιητή ένα κείμενο που το θεωρείς ένα από τα σημαντικότερα αυτής της μακραίωνης θητείας στον κριτικό λόγο. Τώρα που το έργο παίζεται και περιοδεύει στην Ελλάδα, οι παραγωγοί, οι ρέκτες αδελφοί Τάγαρη, και οι συντελεστές της παράστασης μού έκαναν την τιμή να δημοσιεύσουν αυτό το κείμενο στο πρόγραμμα της παράστασης. Ετσι, αφού θεωρώ εκείνο το πόνημα από τις απόπειρές μου να διεισδύσω στο πνεύμα του μεγάλου βάρδου, βρίσκομαι σε αδυναμία να αναπτύξω άλλες, φιλοδοξώντας να μην προδώσω τις παλιές σκέψεις σε μια παράσταση που δεν προσβάλλει και δεν συσκοτίζει το μεγάλο κατόρθωμα του ποιητή. Θυμίζω εδώ ότι ο Σαίξπηρ έχει ειπωθεί πως έχει δημιουργήσει τόσους ανθρώπους που έρχεται δεύτερος μετά τον Θεό!

Θα προσπαθήσω λοιπόν να ξεπεράσω το πρόβλημα αλλάζοντας τελείως άξονα προσέγγισης του ποιητικού αυτού, σχεδόν τερατώδους κειμένου. Ας αρχίσω με τα προβλήματα που είχε να αντιμετωπίσει ο ποιητής στην πράξη. Ως γνωστόν, ο Σαίξπηρ ήταν ηθοποιός και θιασάρχης με λίγες στάσεις στο Λονδίνο και πολλές επισκέψεις σε πιάτσες της επαρχίας. Εκείνο που ξέρουμε είναι πως το «Ονειρο» παίχτηκε στη Νότια Αγγλία, όταν η Ελισάβετ και η Αυλή είχαν μετακομίσει σε ασφαλές βασιλικό κτήμα μακριά από το Λονδίνο, όπου είχε πέσει θανατηφόρα επιδημία πανούκλας.

Ο Σαίξπηρ λοιπόν εκλήθη να διασκεδάσει την Αυλή και όφειλε να βρει ένα θέμα που να απομακρύνει το κοινό του από τις φοβίες και πιθανόν τις εμπειρίες της μάστιγας. Εξάλλου ήταν περίοδος όντως θερινή και η παράσταση θα ελάμβανε χώρα στους κήπους του ανακτόρου. Αρα ο ποιητής έπρεπε εκ των πραγμάτων να γράψει ένα έργο που θα εκμεταλλευόταν το φυσικό περιβάλλον. Ρισκάρω μάλιστα να υποθέσω, κι όχι αυθαίρετα, ότι δεν αποκλείεται το «Ονειρο» όντως να παίχτηκε γύρω στις 20-22 Ιουνίου, δηλαδή την περίοδο του θερινού ηλιοστασίου, περίοδο στην οποία διαδραματίζεται το έργο.

Παρένθεση. Και οι αρχαίοι τραγικοί συχνά ενέτασσαν τον μύθο της τραγωδίας στον φυσικό χρόνο, της εποχής και των θεατών. Συχνά, στα πρώτα δράματα της τετραλογίας που ξεκινούσαν με την ανατολή του ηλίου, ο Χορός (στην «Αντιγόνη» π.χ.), η πρωταγωνίστρια («Ιφιγένεια η εν Ταύροις») χαιρετίζουν τον ήλιο που ανατέλλει.

Η λαογραφία μάς έχει προικίσει με τα έθιμα γύρω από την ημέρα του μεσοκαλόκαιρου. Τα έχω αναλύσει στην παλιά μου κριτική και τουλάχιστον στους παλιότερους είναι γνωστά. Οι μανάδες μας είχαν βάλει στο χαγιάτι ή στην ταράτσα, αυτή τη νύχτα, ένα δοχείο με νερό και την άλλη μέρα το πρωί, αφού κατά την αντίληψη του καιρού είχαν ανοίξει ξάφνου οι ουρανοί και είχαν αγιαστεί τα νερά, το νερό στο δοχείο είχε την ικανότητα ως αγιασμένο να φανερώσει στην κόρη του σπιτιού τον μέλλοντα σύζυγο! Τα έθιμα του μεσοκαλόκαιρου είχαν μια εκπλήττουσα διάχυση αφού ό,τι συνέβαινε στην Αθήνα (στην Αθήνα διεξάγεται το έργο του Σαίξπηρ, Αθήνα που έχει, που δεν είχε ποτέ, πυκνό δάσος!) συνέβαινε και στον Βορρά του Στρίντμπεργκ, αφού μια τέτοια νύχτα είχε ως χρόνο στο αριστούργημά του «Δεσποινίς Τζούλια», και του Μπέργκμαν με τα «Χαμόγελα θερινής νύχτας»!

Αλλά ας ξαναγυρίσουμε στον Σαίξπηρ και στο «Ονειρο» και ας δούμε το έργο του σαν σκανδαλώδη πρόδρομο της φροϊδικής θεωρίας. Η ταπεινή μου γνώμη, αν έχει κάποια αξία, θεωρεί πως το αριστούργημα του μεγάλου ψυχαναλυτή είναι το εξαίσιο «Ερμηνεία των ονείρων». Στον Οιδίποδα ο Φρόιντ οφείλει το οιδιπόδειο. Νομίζω πως στο «Ονειρο» του Σαίξπηρ οφείλει τη θεωρία της ερμηνείας των ονείρων.

Στα όνειρα ζευγαρώνουν οι νεράιδες με τους θνητούς, οι βασιλιάδες με τα αερικά και στα όνειρα συχνά οι γυναίκες στις «κάψες» τους ζευγαρώνουν με ιθυφαλλικά ακάματα ερωτικά ζώα.

Για ακολουθήστε τη σκέψη μου. Ο Φρόιντ από δύο όνειρα εμπνέεται τη θεωρία του: από το όνειρο που αναφέρει η Ιοκάστη, όταν λέει στον Οιδίποδα πως όλα τα αγόρια καμιά φορά στα όνειρά τους «κοιμούνται» με τη μητέρα τους, και αυτό στον Σαίξπηρ, όταν μια ωραία γυναίκα – νεράιδα ονειρεύεται πως σμίγει ερωτικά και απολαμβάνει τον έρωτα ενός ιθυφαλλικού γαϊδάρου!

Ο μεγαλύτερος ψυχαναλυτής της Ευρώπης οφείλει τη θεωρία του σε δύο μεγάλους δραματουργούς, τον Σοφοκλή και τον Σαίξπηρ! Αλλά στο αριστούργημα του Σαίξπηρ συμβαίνουν κι άλλα ψυχαναλυτικά πρότερα. Δύο ζεύγη νεαρών ερωτευμένων που χάνονται μέσα στο μεσοκαλοκαιριάτικο δάσος και μπερδεύουν τα δρομάκια και τις διεξόδους σαν το τρίστρατο της Δαύλειας του Οιδίποδα, τη μοιραία συνάντηση με τον άγνωστό του πατέρα, τα τέσσερα παιδιά, όπως όλοι οι έφηβοι των αιώνων, μπερδεύουν, αμφιβάλλουν, αμφισβητούν και προβληματίζονται για τον ερωτικό τους σύντροφο. Η έλξη δεν είναι σ’ αυτή την αναζήτηση ούτε η μόρφωση ούτε η ομορφιά ούτε ο χαρακτήρας του αναζητούμενου συντρόφου, αλλά η ερωτική υπόσχεση που συχνά έχει να κάνει όχι με τα μάτια και τα αφτιά αλλά με την όσφρηση και τη γεύση και την υφή. Τα πρωτόγονα των αισθήσεων.

Και μέσα στο «μαγικό» θερινό δάσος της Αθήνας του Μεσαίωνα τα φύλα μεταποιούνται σε ζωάκια που κυνηγάνε το ένα το άλλο φύλο με ερέθισμα τη μυρουδιά.

Ο Φρόιντ συχνά στις συνεδρίες του ανακάλυπτε πως τα κίνητρα των ασθενών του μετά την ανάλυση ήταν ζωώδη. Δεν χρειάζεται εδώ να αναφέρω λεπτομερώς την άλλη ερωτική παρέκκλιση του «Ονείρου». Η Τιτάνια είχε σπιτώσει ένα αγοράκι και το αγοράκι το διεκδικεί ο… Ομπερον! Ο Σαίξπηρ και η εποχή του και η κοινωνία του «παίζουν» με τα φύλα. Γυναίκες ντύνονται αγόρια, αγόρια ντύνονται κορίτσια και αγόρια ερωτεύονται αγόρια (π.χ. ο Δούκας την ντυμένη αγόρι Βιόλα!). Η πρώιμη αναγέννηση της οποίας απεικονίζει τα ήθη ο Σαίξπηρ είναι άκρως αποκαλυπτική στα θέματα του σεξ. Ο Οθέλλος, υποδεχόμενος καράβι στη Ρόδο από τη Βενετία, τους αναφέρει δέκα γνωστά ζώα (π.χ. βάτραχος) για την αδιάντροπη σεξουαλικότητά τους. Ναι, στο «Ονειρο» ο Σαίξπηρ ξεδιπλώνει όλη την ερωτική επανάσταση μιας Ευρώπης που έχει βγει από τον Μεσαίωνα, την Ιερά Εξέταση και τις σταυροφορίες.

Εποχή – μεταίχμιο στην οποία, όπως στο «Ονειρο», συναγελάζονται (κυριολεκτικά) ξωτικά, πρίγκιπες, αστοί και πληβείοι. Το «θέατρο του κόσμου». Αυτή τη μαγεία της μισγάγκειας (του κοινωνικού μίξερ!) θα έρθει να τη διαλύσει ο ίδιος ο Σαίξπηρ, οσφραινόμενος την εποχή που έρχεται, όταν ο Πρόσπερος στην «Τρικυμία» παραιτείται από τη μαγική του τέχνη.

Ο Αιμίλιος Χειλάκης και ο Μανώλης Δούνιας σκηνοθέτησαν και διασκεύασαν για θερινή περιοδεία (και τα προβλήματά της) το αριστούργημα του Σαίξπηρ με σεβασμό στο ήθος και στο ύφος του. Αντιλαμβάνομαι τις οικονομικές δυσχέρειες μιας παραγωγής σήμερα (παρότι γνωρίζω τα ρίσκα των αδελφών Τάγαρη), αλλά έλειψαν από την παράσταση ο κόσμος και η αισθητική των ξωτικών, μια διάσταση βάθους της ποιητικής του έργου.

Τα κοστούμια και τα σκηνικά Καρανάνου και Σιάφκου έξοχα, η μουσική του Κωνσταντίνου Βήτα αρμόδια και διακριτική, οι φωτισμοί του Νίκου Βλασόπουλου ποιητικοί και η κίνηση της Αντωνίας Οικονόμου θεατρική και όχι μπαλετική.

Ο Χειλάκης (Θησέας – Ομπερον) έξοχος, με κύρος, η Μαξίμου (Ιππολύτη – Τιτάνια) γήινη και ερεθιστική, η Δροσάκη και η Χειλά – Φαμέλη ταλαντούχες υπάρξεις. Βάρθης και Γαβαλάς ευαίσθητοι και συνάμα αυθόρμητοι. Ο Βλαδίμηρος Κυριακίδης έξοχος Πάτος – Γάιδαρος και ο Σαράντης (Πουκ) έδωσε μια προσγειωμένη, κόντρα στην παράδοση εκδοχή, αλλά έπεισε και επεβλήθη… Οι Ραντάνοφ, Κλίνης, Λίτινας, Πανάδης, Μουταφτσής (μάστορας) απόλαυση!