Οι τελευταίες γεύσεις της Πομπηίας

Τα τάιζαν με βελανίδια και κάστανα μέχρι να φουσκώσουν τόσο, που να φτάσουν στο μέγεθος μιας μπάλας κρίκετ. Στη συνέχεια τα γέμιζαν, τα έψηναν και τα περιέχυναν με μια σάλτσα από μέλι και παπαρουνόσπορο. Κι ήταν έτοιμη μία από τις πιο ξακουστές λιχουδιές της κουζίνας της αρχαίας Ρώμης: ποντικοσκίουροι γεμιστοί! Και οι γκουρμέ επιλογές δεν σταματούσαν εκεί. Στα αγαπημένα πιάτα των Ρωμαίων – τα οποία οι εύποροι απολάμβαναν ανακεκλιμένοι και ουχί καθιστοί – συμπεριλαμβάνονταν φλαμίγκο και παπαγάλοι, κουνέλι γεμιστό με σύκα, κόκορας με σάλτσα ροδιού, σαλιγκάρια κι επιδόρπια που περιελάμβαναν συνδυασμούς από μήλα, δαμάσκηνα, σταφύλια, κεράσια. Και βεβαίως γενναίες δόσεις κρασιού.

Ηταν τελικά τα γεύματα στην αρχαία Ρώμη τόσο ακραία όσο φαντάζουν στην εποχή μας ή μήπως έχουν ενδυθεί έναν μύθο χωρίς ερείσματα στην πραγματικότητα; Την πόρτα της κουζίνας της πρωτεύουσας της αυτοκρατορίας που μετέτρεψε τη Μεσόγειο σε δική της θάλασσα επιχειρεί να ανοίξει μια φιλόδοξη έκθεση στο Μουσείο Ασμόλιαν στην Οξφόρδη. Υπό τον ευφάνταστο τίτλο «Τελευταίο γεύμα στην Πομπηία», παραφράζοντας τον τίτλο του μυθιστορήματος του Εντουαρντ Μπούλβερ – Λίτον και επιστρατεύοντας 400 αντικείμενα από την πόλη που «πάγωσε» στον χρόνο κάτω από την καυτή λάβα του Βεζούβιου το 79 μ.Χ., όχι μόνο αποκαλύπτει τι έτρωγαν οι κάτοικοι της πόλης και πώς το παρασκεύαζαν, αλλά το «σερβίρει» αυτούσιο στις προθήκες.

Υπερβολή; Δύσκολο να το πει κάποιος όταν ανάμεσα στα ψηφιδωτά με θέμα το φαγητό, τα απαραίτητα σκεύη για την κουζίνα, τους εμπόρους, τα εκπληκτικά σερβίτσια – ασημένια κύπελλα για τους καλεσμένους, ένα κομψότατο σουρωτήρι για την αφαίρεση των βοτάνων και των μπαχαρικών που οι Ρωμαίοι πρόσθεταν στο κρασί τους μαζί με ζεστό νερό και μέλι, μεταλλικά αγγεία που μπορούσαν να χειριστούν μόνο οι δούλοι και εξαιρετικά γυάλινα δοχεία σε μπλε αποχρώσεις – παρουσιάζεται και μια απανθρακωμένη φραντζόλα κομμένη σε οκτώ κομμάτια!

Ο ΖΩΜΟΣ ΓΑΡΟΣ. Στους γευστικούς πρωταγωνιστές της έκθεσης, ο πανταχού παρών γάρος, ένας πικάντικος ζωμός ο οποίος είχε θέση σε όλα τα πιάτα – γλυκά και αλμυρά – και ως πρώτη ύλη του ήταν ο γαύρος. Ηταν τόσο περιζήτητος δε σε κάθε γωνιά της Μεσογείου, ώστε όσοι τον εμπορεύονταν γίνονταν πλούσιοι. Ενα πέρασμα από τις αίθουσες του βρετανικού μουσείου για να επιβεβαιώσει όλα αυτά κάνει και ο έμπορος Αουλους Ουμπρίκιους Σκάουρους – γνωστός και ως «βασιλιάς του γάρου στην Καμπανία» -, ο οποίος με τα κέρδη του απέκτησε μια εντυπωσιακή βίλα στα δυτικά της Πομπηίας.

Από πού εμπνεύστηκαν τα πιάτα της κουζίνας τους οι Ρωμαίοι; Ενας τάφος από την Ποσειδωνία που χρονολογείται το 370 π.Χ. καλείται να δώσει την απάντηση, καθώς αποκαλύπτει τι έτρωγαν οι κάτοικοι της ιταλικής χερσονήσου πριν από την ίδρυση της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας μέσα από τις λιχουδιές που έβαζαν δίπλα στους νεκρούς για να τσιμπολογήσουν στη μετά θάνατον ζωή. Σε ένα πιάτο με πήλινες μικρογραφίες βρώσιμων ειδών υπήρχαν ψωμί φοκάτσια, μπουκίτσες με κρέμα κάσταρντ (ή κάτι που της μοιάζει υπερβολικά), ρόδια, αμύγδαλα και σταφύλια.

Πριν φτάσει όμως ο επισκέπτης σε αυτό το μικρό, ζεστό, βρώμικο δωμάτιο που βρισκόταν στο πίσω μέρος του σπιτιού, δίπλα στο αποχωρητήριο, την κουζίνα, περνάει μπροστά από ένα από τα κορυφαία έργα της έκθεσης, το οποίο μέσα σε ελάχιστο χρόνο κατάφερε να κατακτήσει τους λάτρεις των μέσων κοινωνικής δικτύωσης. Πρόκειται για ένα ασπρόμαυρο ψηφιδωτό που απεικονίζει έναν χαμογελαστό σκελετό να κρατά δύο ασκούς, αγγεία δηλαδή για τη μεταφορά κρασιού. Είναι σαν να λέει «το πάρτι δεν θα διαρκέσει για πάντα». Γεγονός που ισχύει για όλους, αλλά αν αναλογιστούμε ότι ίσως πατούσε πάνω στο συγκεκριμένο ψηφιδωτό ο ιδιοκτήτης του σπιτιού λίγες ώρες πριν από την έκρηξη του Βεζούβιου, ίσως αποκτά μια περισσότερο ειρωνική διάσταση.

Κι αν η περιήγηση στα μυστικά των γεύσεων της ρωμαϊκής εποχής έχει τη γοητεία της, όλα τούτα θα αποκτούσαν μια πιο χειροπιαστή διάσταση αν μπορούσαν οι επισκέπτες να γνωρίσουν όσους απολάμβαναν τα πιάτα αυτά. Ο επιμελητής της έκθεσης Πολ Ρόμπερτς, ο οποίος είχε την ευθύνη και της εξαιρετικά επιτυχημένης έκθεσης του Βρετανικού Μουσείου το 2013 «Ζωή και θάνατος στην Πομπηία και στο Ηράκλειο (Ερκολάνο)», έχει φροντίσει να καλύψει κι αυτή την πτυχή μεταφέροντας στην Οξφόρδη το εκμαγείο μιας εύπορης γυναίκας που επιχείρησε χωρίς επιτυχία να γλιτώσει από τη λαίλαπα της ηφαιστειακής έκρηξης κουβαλώντας πάνω της πέντε χρυσά δαχτυλίδια. Η τραγική έκφραση του προσώπου της που έφτασε ως τις μέρες μας θα μένει ως πικρή υπενθύμιση πως η τέρψη του ουρανίσκου είναι παροδική, όπως και η ζωή.