Κοινός λόγος

Οφείλουμε πάντα ευγνωμοσύνη σε ανθρώπους των γραμμάτων που ξεπέρασαν τις ιδεοληψίες της αυθεντικής γραφής και έσκυψαν με αγάπη σε κείμενα ή εικόνες ή μελωδίες που ανήκουν σε ανώνυμα άτομα της κοινότητας, συχνά σε ασπούδαχτους, όπως τους ονόμασαν, σε εποχή που η ευρωπαϊκή λογοτεχνία, αλλά και η τέχνη εν γένει, ανακάλυψε κείμενα και εικόνες, ρυθμούς και δομήσεις της παράδοσης. Πρέπει, βέβαια, να ομολογήσουμε πως η καταφυγή σε τέτοιες δημιουργίες ανωνύμων συνδέεται, κυρίως, με το ρομαντικό κίνημα. Τότε, ιδιαίτερα μετά την άνοδο των αστών στο προσκήνιο της ιστορίας, αλλά καταλυτικά μετά τη Γαλλική Επανάσταση, φούντωσε η αναζήτηση ριζών, με την καταφυγή σε προφορικές αφηγήσεις και τραγούδια, δομήσεις, γλωσσικά ιδιώματα, χορούς, τοιχογραφίες και ιστορημένα χειρόγραφα, αλλά και παραμύθια, παροιμίες, παραδόσεις, έθιμα και τελετουργίες. Βγαίνοντας οι λαοί της Ευρώπης από το φεουδαλικό σύστημα και την ομπρέλα του Βατικανού του Πάπα, στη χώρα μας, διασώζοντας τα στοιχεία της ιθαγένειάς μας μέσα και κάτω από τον τουρκικό ζυγό, στηρίχτηκαν και στηριχτήκαμε στη μνήμη και στις λαϊκές μορφές που τη συντηρούσαν.

Οταν συνειδητοποίησαν οι αστοί έμποροι και ναυτίλοι πως κάθε τόπος, με τον οποίον αντέλλασσαν, πωλούσαν και αγόραζαν προϊόντα, είχε άλλους θεούς, άλλη γλώσσα, άλλες συνήθειες, άλλους νόμους, γυρίζοντας στις πατρίδες τους, διαπίστωσαν τις ιδιαιτερότητες του πολιτισμού τους. Κυρίως τη γλώσσα τους και ό,τι αυτή μετέφερε με τον προφορικό λόγο. Τότε εμφανίστηκαν λόγιοι, που μελετώντας τις κοινότητες των συμπολιτών τους, άρχισαν να συγκεντρώνουν γλωσσικά, τελετουργικά, δομικά, χορευτικά, μουσικά τεκμήρια της παράδοσής τους. Τότε δημιουργήθηκε και η νέα επιστήμη της μελέτης των παραδόσεων των λαών που στην Ευρώπη ονομάστηκε «Επιστήμη των λαών» και σε μας, ιδιοφυώς, «Λαογραφία».

Ο 19ος αιώνας είναι, εκτός των άλλων συνταρακτικών νέων γνώσεων που δημιούργησαν καινούργιες (πολλές) επιστήμες, αυτός που θεμελίωσε και τη λαογραφική έρευνα. Τότε, λ.χ., οι αδελφοί Γκριμ συγκέντρωσαν τα παραμύθια της γερμανικής γλώσσας, αλλά και τότε ξένοι επιστήμονες μέσα στην Τουρκοκρατία συγκέντρωσαν τα «Τραγούδια του ελληνικού λαού» (ο Φωριέλ). Ομως ο μουσικός ρομαντισμός, από τον Μπετόβεν ως τον Πολωνό Σοπέν, τον Λιστ, τον Μπραμς κ.λπ., αλλά και αργότερα ο Τσαϊκόφσκι και στα χρόνια του 20ου αιώνα ο Μπέλα Μπάρτοκ και σε μας ο Μανόλης Καλομοίρης και ο Νίκος Σκαλκώτας έσκυψαν στη λαϊκή δημιουργία και άντλησαν ρυθμούς, μελωδίες και, χωρίς αμφιβολία, λαϊκό ήθος. Θυμίζω πως η είσοδος του ιδιοφυούς Μάνου Χατζιδάκι στην ελληνική μουσική εμπειρία ξεκίνησε με τη διασκευή για πιάνο των λαϊκών τραγουδιών του Τσιτσάνη, του Βαμβακάρη, του Μητσάκη κ.ά.

Στη Γαλλία, για να επιστρέψω στα ευρωπαϊκά, οι εξπρεσιονιστές επαναστάτες ζωγράφοι ανέδειξαν ως πρότυπο λαϊκής και «αθώας» δημιουργίας έναν τελωνειακό υπάλληλο και σε μας εδώ από σπουδαίους ποιητές (Σικελιανός) και ζωγράφους (Κόντογλου, Τσαρούχης) έγινε μοντέλο αναφοράς ο λαϊκός ζωγράφος Θεόφιλος, ο αγράμματος λαϊκός αγωνιστής του 1821 Στρατηγός Μακρυγιάννης και ο καραγκιοζοπαίχτης Σωτήρης Σπαθάρης. Είναι, άραγε, τυχαίο πως ο Σεφέρης, διπλωμάτης, αλλά εξόριστος στην Αίγυπτο και στη Νότια Ασία, σε εποχές γενικότερου αναστοχασμού, γράφει τα δοκίμιά του για τον Μακρυγιάννη και τον ζωγράφο Θεόφιλο; Είναι η ίδια, μεγάλη περίοδος μεταξύ των δύο πολέμων, όπου ο Στρατής Δούκας γράφει το αριστούργημά του «Το ημερολόγιο ενός αιχμαλώτου» και ο Κόντογλου μιμείται εξαίσια τη λαϊκή προφορική παράδοση στο αφήγημά του «Πέδρο Καζάς», αναφορά σε έναν «αναρχικό» πειρατή.

Η εποχή αυτή, με γύρω να εγκληματούν δικτάτορες, φασισμοί, ναζισμοί και σταλινισμοί, νιώθει την ανάγκη να αναζητήσει τις ρίζες της και να αντλήσει από τους χυμούς της παράδοσης. Και επ΄ευκαιρία, ξαναθυμίζω πως παράδοση δεν είναι νεκρό παρελθόν, εξάλλου ελληνικά μιλάμε και γράφουμε και «παραδίδω» δεν σημαίνει «επιστρέφω»!

Τα τελευταία χρόνια, ιδίως μετά την εμφάνιση των πρώτων δυσοίωνων μηνυμάτων που αμφισβήτησαν την αλαζονεία της ευημερίας στη χώρα μας, άρχισαν να εμφανίζονται στη σκηνή, κυρίως σε μορφή μονολόγου, κείμενα με στόχευση σε λαϊκές μορφές δημιουργίας και περιθωριακά πρόσωπα της κοινωνίας μας, από τον μεγάλο λαϊκό συνθέτη Βαμβακάρη, λαϊκές τραγουδίστριες ή στιχουργούς και γυναίκες του περιθωρίου και πόρνες. Είναι κοινωνιολογικά πολύτιμη η προσφορά σημαντικών ελλήνων συγγραφέων ή ηθοποιών που αναμοχλεύουν ό,τι έως τώρα κρατούσε στα υπόγεια της αστικής μνήμης ο κομφορμισμός. Εκτός των άλλων, ο λόγος αυτών των αντι – ηρώων είναι μια άλλη πλούσια πηγή αυτογνωσίας που έρχεται να ταράξει για μερικούς την «τελετουργική» γλώσσα της επίσημης εκπαίδευσης και των φροντιστηριακών υποδειγμάτων για τις εισαγωγικές εξετάσεις εκθέσεων στις Ανώτερες και Ανώτατες Σχολές (τώρα όλες Ανώτατες)! Επιπροσθέτως, μέσα στη κρίση και εξαιτίας της, ανακαλύψαμε – ευτυχώς – και τον αποδιοπομπαίο, από την επίσημη εκπαίδευση, λόγω γλώσσας, Παπαδιαμάντη, τον Ροΐδη και τον Βιζυηνό, μέσω μονολόγων που μακροημέρευσαν στο θέατρό μας, συχνά με έξοχες «αναγνώσεις» σεβαστικών στη γλώσσα ηθοποιών. Θυμάμαι τον ενθουσιασμό του κοινού στο πάλαι ποτέ (δυστυχία μας!) «Ανοιχτό Θέατρο» του μακαρίτη φίλου Γιώργου Μιχαηλίδη, όπου, με σκηνοθεσία του, ανακαλύψαμε μια νέα, έξοχη ηθοποιό, τη Λουκία Μιχαλοπούλου, να ερμηνεύει έναν μονόλογο του Μάνου Ελευθερίου, με αφηγήτρια μια παράνομη μετανάστρια στη χώρα μας.

Ο αείμνηστος φίλος, σπουδαίος ποιητής και πεζογράφος Μάνος Ελευθερίου, που μας αιφνιδίασε (όπως πάντα, αλλά τώρα οριστικά) με τις ανατροπές του απροσδόκητα, έγραψε κάποτε, και έμεινε στο συρτάρι της Νένας Μεντή, ένα κείμενο, προϊόν μιας, ελαφρώς, μεταγραφής μιας προφορικής μαγνητοφωνημένης αφήγησης της γιαγιάς του Ευαγγελίας Διγενή. Το κείμενο αυτό αναδύθηκε ξανά από το συρτάρι από τη Μεντή και αποτέλεσε μια έξοχη, αριστουργηματική παράσταση που οργάνωσε και διασκεύασε το κείμενο για τη σκηνική προοπτική του ο Μάνος Καρατζογιάννης. Στέκω ιδιαίτερα στον δημιουργό Καρατζογιάννη για να τονίσω κάτι που σπανίζει πια στις μέρες του ηλίθιου μεταμοντερνισμού και στον τόπο μας. Αγαπάει τα παλιά κείμενα, τα γνήσια λαϊκά ήθη, τους μετέωρους χαρακτήρες μιας κοινωνίας που, όπως έλεγε ο Καβάφης, «συσχετίζουν κουτά»!

Προς τιμήν του ο Καρατζογιάννης, για τη συγκρότηση του κειμένου που παρουσίασε, κατέφυγε στη συνδρομή του Θανάση Νιάρχου και της Χριστιάνας Μαντζουράνη. Το έξοχο σκηνικό έστησε ο Γιάννης Αρβανίτης και το κοστούμι σχεδίασε η Βασιλική Σύρμα, έντυσε με μουσική εξόχων

μελωδιών, και του παρελθόντος, ο Γιώργος Ανδρέου, πάντα σεβαστικός στην παράδοση της τέχνης του. Οι σοφοί φωτισμοί ήταν του Αλέξανδρου Αλεξάνδρου.

Και κυρίαρχη, μόνη και πλήρης, αυθεντική και ουσιώδης στη σκηνή, η Νένα Μεντή! Τι ρυθμοί, τι ελληνικός μεστός λόγος, τις εξαίσιες παύσεις, όπου κυριαρχούσε η συναισθηματική φόρτιση και οι σιωπές για να βυθιστεί η μνήμη στα τιμαλφή της.

Οι «Ξένες πόρτες» του Μάνου Ελευθερίου είναι μια προσφορά στην ιστορία της ελληνικής γλώσσας, όπου αναδεικνύεται ο πυρήνας του λόγου, τα ουσιαστικά και τα ρήματα. Αν βρείτε ένα κοσμητικό επίθετο σε αυτό το κείμενο, να μου το τρίψετε στη μούρη.