Το παρελθόν (και μέλλον) {LF}του ελληνικού δικομματισμού

Ο νεότερος τίτλος που υπογράφει ο Γιάννης Πρετεντέρης – «Ο δικομματισμός στην Ελλάδα (1977-2012)», εκδ. Εστία – έχει το timing με το μέρος του. Αναμένοντας την καταγραφή των ποσοστών των δύο μεγαλύτερων κομμάτων στις επερχόμενες εκλογές, ο αρθρογράφος των «ΝΕΩΝ» και του «Βήματος» επιστρέφει στο φαινόμενο που αγαπάμε να μισούμε και εκείνο που ως ένα σημείο προσδιορίζει την πολιτική κουλτούρα στην Ελλάδα.

Στη μονογραφία, που εντάσσεται έκτη στη σειρά της Βασικής Ιστορικής Βιβλιοθήκης της Εστίας (προηγήθηκε μόλις το «Αναγέννηση. Η ιστορία μίας έννοιας» του Φώτη Μπαρούτσου), αυτός που έχει το πάνω χέρι δεν είναι πάντως ο δημοσιογράφος Πρετεντέρης. Αλλά ο απόφοιτος Ευρωπαϊκών Σπουδών στο αντίστοιχο Ινστιτούτο της Γενεύης και ο απόφοιτος Διεθνούς Ιστορίας/Πολιτικής στο Ινστιτούτο Ανώτατων Διεθνών Σπουδών του Πανεπιστημίου της ελβετικής πόλης. Η επίκληση της δημοσιογραφικής παρατήρησης δεν λείπει ποτέ από τις σελίδες – πώς αλλιώς; -, αλλά είναι το μεθοδολογικό υπόβαθρο που υποδεικνύει την ανάγνωση στο φαινόμενο του δικομματισμού. Κυρίως στην ελληνική περίπτωση, αλλά και σε εκφάνσεις του παγκοσμίως. Γνώστης της γαλλικής πολιτικής ιστορίας και παρατηρητής του διεθνούς Τύπου, ο Πρετεντέρης αναφέρεται συχνά στην εμφάνιση του δικομματισμού σε Ευρώπη και ΗΠΑ πριν εστιάσει στο «ελληνικό φαινόμενο». Εδώ η ιστορική περιοδολόγηση (1974-1981: η δημιουργία, 1981-1993: η κυριαρχία, 1993-2007: η ανανέωση, 2007-20112: η κρίση) αποδεικνύεται χρήσιμη κυρίως για νεότερους αναγνώστες, ενώ οι παλιότεροι μπορούν να αναγνωρίσουν τον εαυτό τους πίσω από τις γραμμές. «Ο δικομματισμός δεν διαμορφώθηκε σαν δυο χωριστά ή παράλληλα σύμπαντα που δεν τέμνονται ούτε εφάπτονται μεταξύ τους» γράφει για την πρώτη περίοδο. «Συγκροτήθηκε στο καφενείο και στην πλατεία, στη δουλειά και στην παρέα, μέσα από πολιτικά ρεύματα και κοινωνικές δυναμικές. Με πιο χαρακτηριστική τη δυναμική του ΠΑΣΟΚ: μέσα σε επτά χρόνια (1974-1981) πέρασε… από 666.413 ψήφους σε 2.726.309!».

Εκτιμήσεις

Ο Γιάννης Πρετεντέρης δεν καταγράφει απλώς τα γεγονότα. Καταθέτει και προσωπικές εκτιμήσεις ύστερα από το φιλτράρισμα των δεδομένων (αισθάνεται πάντως κανείς ότι με τις εκτιμήσεις αυτές συμφωνεί πλέον η λεγόμενη σιωπηλή πλειοψηφία): «Ο δικομματισμός συνολικά προσέφερε πολύ περισσότερο από όσο έβλαψε. Λειτούργησε αποτελεσματικά επί τριάντα πέντε χρόνια προσφέροντας δημοκρατική πληρότητα, πολιτική σταθερότητα, κοινωνική κινητικότητα και οικονομική ανάπτυξη». Το βιβλίο τελικά μπορεί να έχει και μια εναλλακτική ανάγνωση – να διαβαστεί ως «αρχαιολογία» της σημερινής συνθήκης. Η τελευταία χαρακτηρίζεται μεν από την αντοχή ενός από τους πυλώνες του παλαιού δικομματισμού: η ΝΔ, που τον Μάιο του 2012 έπεσε κάτω από το 19%, για να επανέλθει νικήτρια στις πρόσφατες ευρωεκλογές, δείχνοντας παράλληλα ότι διατηρεί τις αναφορές της ως κεντροδεξιό κόμμα στις τοπικές κοινωνίες. Αλλά και από την ανάδυση αυτού που ο Γιάννης Πρετεντέρης χαρακτηρίζει με τόλμη «Ακροαριστεροδεξιά», το προϊόν δηλαδή της κρίσης του δικομματισμού, που στην Ελλάδα πήρε τη μορφή των ΣΥΡΙΖΑΝΕΛ. Πέρα από την περιγραφική διάσταση, το φαινόμενο έχει ερμηνευτική σημασία καθώς «εξηγεί ίσως για ποιον λόγο κατάφεραν να ανατάξουν την κατάσταση ταχύτερα και με σχεδόν ανέπαφο το πολιτικό τους σύστημα» η Πορτογαλία, η Ιρλανδία και η Κύπρος. Στην ελληνική ιδιομορφία, αντιθέτως, ο συγγραφέας χρεώνει πέντε λόγους για τους οποίους δεν απέκτησε συστημικά χαρακτηριστικά ώστε να ανασυγκροτήσει το πολιτικό status quo σε νέα βάση: έλλειψη ιδεολογίας, τυχοδιωκτική και κυνική αντίληψη της πολιτικής, έλλειψη κανόνων και αρχών, «παρανοειδές στυλ» στη ρητορική και δράση (ιδιαίτερα εύστοχη εδώ η παραπομπή στο κλασικό έργο του Richard Hofstadter «The paranoid style in american politics» του 1964) και διωκτική/δικαστική μεθόδευση της πολιτικής αντιπαράθεσης. Αντί επιλόγου, αξίζουν οι επισημάνσεις του Πρετεντέρη για την «πελατεία του λαϊκισμού», ο οποίος ευαγγελιζόταν την πτώση του δικομματισμού, πλην όμως έπεσε στις μυλόπετρες που ο ίδιος είχε στήσει. «Δεν είναι τυχαίο ότι η ριζική αμφισβήτηση του δικομματισμού δεν στηρίχτηκε σε μια επαγγελία… αλλά προήλθε από την άκριτη και συχνά υστερική δαιμονοποίηση του συστήματος που για τριάντα πέντε χρόνια όρισε το πεπρωμένο του τόπου… Οι κρίνοντες κατάφεραν να αποδειχτούν πιο ανορθολογικοί κι επιζήμιοι από τους κρινόμενους».

Γιάννης Κ. Πρετεντέρης
Ο δικομματισμός στην Ελλάδα
(1977 – 2012)
Εκδ. Εστία, σελ. 97
Τιμή: 9,90 ευρώ