Από την Ανεξαρτησία ως τον Τραμπ

«Κανείς δεν μπορεί να γνωρίζει ένα έθνος από τη στιγμή που δημιουργήθηκε, από την παιδική του ηλικία, με ή χωρίς τα πρώτα δοντάκια που τα φυλάμε στο βάζο. Αλλά το να μελετάς την Ιστορία μοιάζει με κάτι τέτοιο, το να κοιτάς ένα πρόσωπο και από πίσω να βλέπεις ένα άλλο πρόσωπο, και ένα άλλο, και ένα άλλο (…). To παρελθόν είναι μια κληρονομιά, ένα δώρο και ένα βάρος. Δεν μπορεί να συρρικνωθεί. Το κουβαλάς παντού. Δεν έχεις να κάνεις τίποτε άλλο με αυτό παρά να το γνωρίσεις». Με αυτά τα λόγια κλείνει την εισαγωγή της και ξεκινά το βιβλίο της, με τίτλο «These truths» («Αυτές οι αλήθειες»), για την ιστορία των Ηνωμένων Πολιτειών Αμερικής η πολυβραβευμένη και πολυγραφότατη καθηγήτρια Αμερικανικής Ιστορίας στο Χάρβαρντ Jil Lepore.

Γιατί χρειάζεται όμως μια νέα ογκώδης ιστορία των ΗΠΑ (οι ωφέλιμες σελίδες φτάνουν τις 932) την εποχή της Wikipedia και τι καινούργιο κομίζει στην ιστορική αλήθεια ένα βιβλίο που επικαλείται «αλήθειες» καλύπτοντας μια περίοδο από τον 16ο μέχρι τον 21ο αιώνα; Αν και η χρονική ακολουθία κυριαρχεί στο έργο της Lepore, είναι η διάκριση σε θεματικές ενότητες που επιβάλλεται στον αναγνώστη και συγκροτεί τον βασικό άξονα: από τις πρώτες ιδέες για τη διαμόρφωση των ΗΠΑ μέχρι την τεχνολογική έκρηξη της σύγχρονης εποχής. Είναι μάλιστα η πολιτική σκέψη, η κατασκευή της κοινωνικής ζωής ανά τους αιώνες και οι αποφάσεις που βαραίνουν στην πλάστιγγα της εξαντλητικής καταγραφής. Αντιθέτως, οι ιστορικές προσωπικότητες σαφώς αναφέρονται, χωρίς όμως να καλύπτουν μια ξεχωριστή ενότητα – ναι, τα ιστορικά πρόσωπα μένουν πίσω σε αυτή την καταγραφή, ενώ ο λόγος δίνεται σε πολλές κοινωνικές και εθνοτικές ομάδες που πλέον αποκτούν φωνή στη συγκρότηση μιας «εθνικής» ιστορίας τον 21ο αιώνα. Η δουλεία και ο ευρωπαϊκός εποικισμός είναι θεματικές που απασχολούν τη συγγραφέα όχι στο πλαίσιο της καταγγελτικής ρητορικής ή ενός ιστορικού αναθεωρητισμού, αλλά μιας στοχοπροσηλωμένης ιστορικής ενδοσκόπησης. Στο μεθοδολογικό αυτό πλαίσιο, εκείνο που προέχει είναι να αναζητηθούν αιτίες και αιτιατά, τα οποία ξεφεύγουν από τα όρια των ΗΠΑ. Ειδικά όσον αφορά το θέμα της δουλείας, ο αναγνώστης μπορεί μέσα από το βιβλίο να παρακολουθήσει τι συνέβαινε σε ολόκληρο τον κόσμο εκείνη την εποχή. Μια ξεχωριστή μελέτη μέσα στη μελέτη, οφείλουμε να παρατηρήσουμε. Επομένως, η συγγραφέας κινείται σταθερά προς την κατεύθυνση του φαινομενικά απλού αλλά τόσου σύνθετου διπλού καθήκοντος της ιστοριογραφίας: αφενός να δώσει στον σύγχρονό της άνθρωπο τη δυνατότητα να γνωρίσει την κοινωνία του παρελθόντος («να μεταφερθεί κατά κάποιον τρόπο στα γεγονότα», κατά την έκφραση του Ιαν Κέρσοου) και αφετέρου να τον βοηθήσει να κατανοήσει την κοινωνία στην οποία ζει.

Η Lepore ξεκινά από τις ρίζες των ΗΠΑ, συνεχίζει με την παιδική ηλικία, τις προνεωτερικές θεσμίσεις, τη μακρινή ηχώ του παρελθόντος. Αναζητά πρωτίστως την ιδέα για τη συγκρότηση των ΗΠΑ. Και ξεκινά από το έθνος και το κράτος. Ορίζει το πρώτο ως ομάδα ανθρώπων με κοινό παρελθόν, το κράτος ως μια πολιτική ομάδα που διοικείται από νόμους, και παρακολουθεί τη σύζευξη αυτών των δύο όρων που είναι κρίσιμοι, κατά τη γνώμη της, για τη δημιουργία των ΗΠΑ. Κρίσιμοι, αλλά όχι αποκλειστικοί. Κοσμικότητα και θρησκευτικότητα με έντονα πολιτικά στοιχεία είναι ένα άλλο δίπολο που την απασχολεί. Τελικά όλα αυτά τα αντιθετικά σημεία (λευκό – μαύρο, σκλαβιά – ελευθερία, έποικοι – ιθαγενείς, παράδοση – εκβιομηχάνιση) είναι τα εκρηκτικά συστατικά που θα συγκροτήσουν τη μαγιά για έναν αιματηρό εμφύλιο πόλεμο, ο οποίος έμελλε να δημιουργήσει νέες τομές αλλά και να καθορίσει τη μετέπειτα εξέλιξη της χώρας. Οι «αλήθειες» της Lepore αφορούν και τις φωνές που δεν ακούγονταν μέχρι σήμερα στη θεσμική ιστοριογραφία. Οπως αναφέρει η ίδια άλλωστε, η Ιστορία είναι μια μέθοδος που αφήνει τους νεκρούς να μιλήσουν για τους εαυτούς τους. Εδώ δεν φέρνει μόνο νεκρούς στο προσκήνιο, αλλά και εκείνους που απλώς δεν υπήρχαν στην ιστορική καταγραφή.

Ελλειψη γραμμικότητας

Η ιστορία της δημοσιογραφίας, της τεχνολογίας και της επιστήμης διατρέχει επίσης τις σελίδες αυτού του συναρπαστικού, αν και συχνά δύσκολου να το παρακολουθήσει κανείς, πονήματος. Αυτή όμως είναι και η γοητεία του. Η έλλειψη γραμμικότητας του τόμου υπενθυμίζει – με έναν έμμεσο προφανώς τρόπο – την έλλειψη γραμμικότητας που χαρακτηρίζει την ίδια την ανθρώπινη ιστορία. Είναι άλλη η χρησιμότητα ενός σχολικού ή μαζικού εγχειριδίου, που «τακτοποιεί» τα γεγονότα, και άλλη ενός βιβλίου όπως αυτό της Lepore, που δεν απευθύνεται κατ’ ανάγκην στο ευρύ κοινό, αλλά αποσκοπεί να ανοίξουν πολλά παράθυρα στο ιστορικό οικοδόμημα.

Η Lepore αφιερώνει πολλές σελίδες και στη σύγχρονη Ιστορία των ΗΠΑ. Αποδίδει ιδιαίτερα εύσημα στον Ρούζβελτ, τον οποίο θεωρεί ως τον μοναδικό πολιτικό που κατάφερε να ενώσει τον αγροτικό λαϊκισμό με τον αστικό ακτιβισμό, όπως επισημαίνει με δικούς της όρους. Παράλληλα, εκφέρει απόψεις για όλους τους σύγχρονους πολιτικούς – συχνά αιρετικές: για τον Κένεντι, τον Νίξον, τον Ρίγκαν, τη συμβολή του οποίου στην κατάρρευση του ανατολικού μπλοκ δεν θεωρεί σημαντική, καθώς δεν θεωρεί ότι η κομμουνιστική απειλή ήταν όντως σοβαρή για τις ΗΠΑ. Εκφράζει τις αμφιβολίες για την ελιτιστική στροφή του σύγχρονου φιλελευθερισμού και των πολιτικών ταυτότητας, ενώ δεν διστάζει να εκφράσει θέσεις για ζητήματα που ακόμα και σήμερα διχάζουν τις ΗΠΑ. Στρέφεται κατά της οπλοκατοχής και βρίσκει το θέμα των αμβλώσεων αναίτια πολωτικό. Δεν διστάζει να στραφεί κατά της Αριστεράς, στην οποία χρεώνει ρόλο υπονόμευσης του Πανεπιστημίου, ενώ στη Δεξιά αντιστοίχως τον ίδιο σε ό,τι αφορά τον Τύπο. Στο ερώτημα τελικά πού τελειώνει η Ιστορία και πού ξεκινά η πολιτική, η συγγραφέας αποφαίνεται ότι τα όρια της Ιστορίας έχουν διασταλεί. Ειρήσθω εν παρόδω, είναι μια σημείωση την οποία μοιράζεται με τους Τίμοθι Σνάιντερ και Ιαν Κέρσοου, έργα των οποίων εξετάσαμε επίσης στο «Βιβλιοδρόμιο».

Ο τόμος της Lepore προκάλεσε ενθουσιασμό στις ΗΠΑ, καθώς θεωρήθηκε μια σύγχρονη Ιστορία που ανταποκρίνεται στις απαιτήσεις του 21ου αιώνα. Η συγγραφέας απολαμβάνει παρόμοιους επαίνους, επειδή ακολουθεί τα νέα ρεύματα, δίνει φωνή σε ομάδες που δεν την είχαν μέχρι πρότινος, δημιουργεί μεγάλες ιστορικές οπτικές. Δεν υποτάσσεται όμως και σε ευκολίες. Πρόκειται για μια Ιστορία όπου η πληροφορία ρέει άφθονη, η εναλλαγή και οι συγκριτικές παρακολουθήσεις κρατούν αμείωτο το ενδιαφέρον, η συγχρονικότητά της αναδεικνύει και την τόλμη της. Και δεν θα μπορούσε κάποιος να μην επισημάνει την έλλειψη τέτοιων έργων στο ελληνικό ιστοριογραφικό πεδίο. Εργων, δηλαδή, που επαναφέρουν την ιστορική έρευνα και αφήγηση στη μεγάλη κλίμακα, τη μετατρέπουν σε μεγάλο αφήγημα και παράλληλα την τονώνουν και την ανανεώνουν με τη σύγχρονη ματιά τόσο στο χθες όσο και στο σήμερα.

Jill Lepore
These truths
W.W. Norton & co, σελ. 960
Τιμή: 18,95 δολ.