«Με ενδιαφέρουν {LF}οι ανήλιαγες πτυχές {LF}της Iστορίας»

Είναι ένας από τους ανερχόμενους συγγραφείς της νέας λατινοαμερικανικής σχολής με καταγωγή από την Κόστα Ρίκα και έδρα στο Κέιμπριτζ. Το πρώτο του μυθιστόρημα, που μεταφράστηκε εξαιρετικά στα ελληνικά από την Αγγελική Βασιλάκου, έχει τίτλο: «Ο συνταγματάρχης δεν έχει πού να κλάψει» (εκδ. Καστανιώτης). Πρόκειται για ένα καλειδοσκοπικό κείμενο που εισέρχεται στο μοναχικό σύμπαν ενός από τους επιφανέστερους αιρετικούς του 20ού αιώνα, του μαθηματικού Αλεξάντερ Γκρότεντικ. Αυτή η κιβωτός γνώσης επεκτείνεται σε όλα τα μεγάλα γεγονότα που σημάδεψαν την πρόσφατη ιστορία. Με αφαιρετική γραφή και έντονο το στοιχείο της αλληγορίας ο Φονσέκα καταθέτει ένα πυκνό κείμενο λογοτεχνικής μέθεξης, επηρεασμένος από τους Μπόρχες, Περέκ και Ντισάν. Στη συνέντευξη που ακολουθεί ο συγγραφέας μάς μιλά για τις αφηγηματικές μεθόδους του και το κολάζ του σημερινού μας κόσμου.

Γιατί ήταν τόσο ενδιαφέρουσα
η περίπτωση του φιλόσοφου μαθηματικού Αλεξάντερ Γκρότεντικ, που αποτελεί και τον βασικό άξονα – ήρωα του βιβλίου;

Από μικρό παιδί ήθελα να γίνω μαθηματικός. Μάλιστα είχα λάβει μέρος και σε Ολυμπιάδες Μαθηματικών. Ημουν εξοικειωμένος με την περίεργη, αλλά συναρπαστική ζωή του Γκρότεντικ. Οι γονείς του έλαβαν μέρος στην Ρωσική Επανάσταση, ήταν αναρχικοί, κατόπιν μπήκαν στον Ισπανικό Εμφύλιο, μέχρι που οι ναζί τους έκλεισαν σε στρατόπεδο εξόντωσης. Εκείνο που τράβηξε το ενδιαφέρον μου στον Γκρότεντικ εκτός από την τρομερή ευφυΐα του, ήταν ότι διέσχισε κάθετα όλα τα μεγάλα πολιτικά γεγονότα του 20ού αιώνα και έγινε ερημίτης. Κατασκεύαζε πυραμίδες μαθηματικών λογισμών, αρνιόταν κάθε σχέση με τον έξω κόσμο. Ο Γκρότεντικ μετετράπη σε ένα ολοκληρωτικό εγκυκλοπαιδικό πρότζεκτ. Κατέληξα πως ήθελα να μάθω μέσω της μυθοπλασίας πώς σκεφτόταν αυτή η κιβωτός των γνώσεων. Αυτός είναι ο «Συνταγματάρχης» του βιβλίου μου.

Το πρόσωπο του Συνταγματάρχη, εκτός από μπορχεσιανός χαρακτήρας, είναι όχημα για την κατανόηση της παγκόσμιας ιστορίας; Επίσης έχω την εντύπωση πως το μυθιστόρημα βασίστηκε πάνω στις ιδέες του Ζορζ Περέκ. Ενα παζλ που συγγραφέας και αναγνώστης θα πρέπει να ξανασχηματίζουν συνέχεια. Πώς συνδυάζετε όλα αυτά τα συγγραφικά στοιχεία;

Κατ’ αρχάς το μυθιστόρημα περιγράφει μια μέρα από τη ζωή του Συνταγματάρχη. Το σπίτι του είναι κάτι σαν μουσείο Iστορίας του 20ού αιώνα. Με ενδιαφέρει να δω τις ανήλιαγες πτυχές της ιστορίας. Η κατανόηση δεν θα έρθει ποτέ. Οι επιρροές μου, όσον αφορά τον Μπόρχες, είναι ότι στήνω ένα μυθιστόρημα γύρω από μια δέσμη ιδεών που κατασκευάζουν έναν λαβύρινθο. Ομως όπως σωστά λέτε, πέρα από τον Μπόρχες, υπάρχει ο Περέκ. Η σκέψη του ήταν μαθηματική. Υπήρξε σημαντική η συμβολή του όταν σκεφτόμουν τη δομή του μυθιστορήματος. Κατά τη διάρκειά του ψάχνουμε τα χαμένα κομμάτια ενός τεράστιου παζλ. Ουσιαστικά η πραγματικότητα είναι μια εικόνα γεμάτη χρωματιστά πίξελ.

Το βιβλίο ανοίγει με μια φράση του Πασκάλ για ένα τέρας. Ποιος είναι το τέρας στο μυθιστόρημά σας; Οι ιδέες του Συνταγματάρχη, η μνήμη, ο χρόνος;

Διάλεξα αυτή τη φράση του Πασκάλ, διότι περιγράφει με ακρίβεια τις αφηγηματικές δομές του βιβλίου. Προσεγγίζω τον Συνταγματάρχη από διαφορετικές οπτικές γωνίες, πιέζοντας έτσι την ψυχοσύνθεση του «τέρατος». Το μυθιστόρημα προσπαθεί συνεχώς να αμφισβητήσει την ιστορική του μνήμη. Η αίσθηση του τέρατος εδώ έχει να κάνει άμεσα με το αίνιγμα που κουβαλά αυτός ο άνθρωπος – εγκυκλοπαίδεια της ανθρώπινης γνώσης. Ποιος είναι και τι εκπροσωπεί στη φιλοσοφία του 20ού αιώνα.

Γράφετε στο βιβλίο πως ο Συνταγματάρχης βρίσκεται σε μόνιμη εξορία. Λέτε ότι γίνεται πιο μοντέρνος από τη μοντέρνα εποχή του. Αυτό είναι το σημείο – κλειδί της ανθρώπινης περιπέτειας για εσάς;

Μ’ ενδιαφέρει πολύ να κατασκευάζω πρωταγωνιστές που είναι κατά κάποιον τρόπο νομάδες. Κινούνται συνέχεια, είναι απάτριδες και δεν έχουν μια σταθερή βάση, παρά μόνο την αναμέτρηση με τη σκέψη και την ιστορία. Προσπαθώ να χτίσω ένα μεγάλο σπίτι με υλικά τη γλώσσα και τη θεωρία. Αυτό είναι ένα μοντέρνο πρόβλημα. Στην ανθρώπινη περιπέτεια όπως λέτε, οι σημερινοί «κεφαλαιούχοι» της γνώσης δεν έχουν σύνορα και δεν χαρακτηρίζονται από περιορισμούς του παρελθόντος. Η βασική μου ιδέα εδώ είναι πώς να χτίσω ένα νέο σπίτι σε μια ξένη περιοχή. Μαζικά, οι Εβραίοι της διασποράς το έδειξαν πρώτοι.

Στο βιβλίο γίνεται συζήτηση για το νόημα της σκέψης. Φαίνεται ότι κυνηγάτε το παράδοξο, μέσα από τη μαθηματική ακρίβεια.

Στο βιβλίο αυτό κινούμαι εναντίον συγκεκριμένων μύθων που θέλουν να εμφανίσουν τη διαδικασία της σκέψης ως κάτι το απόμακρο, το συνωμοσιολογικό, το απόλυτα αντικειμενικό. Για μένα η σκέψη είναι ένα πάθος, που μας επιτρέπει να μάθουμε τον κόσμο και τον τρόπο με τον οποίο θα λειτουργούμε μέσα σε αυτόν. Γίνομαι όσο μπορώ ακριβής και συνάμα αλληγορικός για το τι μπορεί η γνώση να μας μεταφέρει, φτιάχνοντας μια ανήσυχη κοινωνική συνείδηση.

Το μυθιστόρημα διαπνέεται και από την περίφημη χειρονομία του Μαρσέλ Ντισάν που αφορά την επαναπλαισίωση και επανακειμενοποίηση των θραυσμάτων της ιστορίας. Συμφωνείτε πως είστε στην ίδια κατεύθυνση;

Συμφωνώ απολύτως, διότι ο Ντισάν είναι από τους καλλιτέχνες που μ’ έχουν καθορίσει. Δούλεψε με προκατασκευασμένα υλικά. Αναλόγως και ο Συνταγματάρχης του βιβλίου βρίσκει διάσπαρτα κομμάτια πληροφοριών και δημιουργεί ένα κολάζ, μέσα από το οποίο δημιουργείται ένα νέο νόημα. Στον σημερινό κόσμο η πληροφορία μας βομβαρδίζει. Μ’ έναν τρόπο θα πρέπει να την επαναπλαισιώσουμε για να της δώσουμε νόημα. Καταλήγουμε και πάλι στο πλέγμα του Μπόρχες, όπου τελικά κατάφερε να κατανοήσει αρκετές από τις καταστάσεις που ζούμε σήμερα.

Κάρλος Φονσέκα
«Ο συνταγματάρχης
δεν έχει πού να κλάψει»
Μτφ. Αγγελική Βασιλάκου, εκδ. Καστανιώτη, 2019,
σελ. 176
Τιμή: 15 ευρώ