Το Κυπριακό των Αβέρωφ – Σεφέρη

Το πρωί της 29ης Απριλίου 1954 ξεσπά στην Αθήνα μεγάλη κυβερνητική κρίση. Το νούμερο 2, ο υπουργός Συντονισμού Σπυρίδων Μαρκεζίνης, στενός συνεργάτης  του πρωθυπουργού Αλέξανδρου Παπάγου και μια από  τις πλέον εκσυγχρονιστικές πολιτικές φιγούρες της «άγνωστης» δεκαετίας του 1950, παραιτείται. Αφορμή: το πρόσωπο που τοποθετείται στην προεδρία του Ελεγκτικού Συνεδρίου. Στην πραγματικότητα, όπως ο ίδιος θα αναφέρει στην ιδιαίτερα κατατοπιστική Πολιτική Ιστορία που συνέγραψε,  οι λόγοι της αποχώρησής του ήταν τρεις και αφορούσαν κυρίως την εξωτερική πολιτική: η υπαναχώρηση του Παπάγου στην πολιτική της Λήθης, η άρνησή του να δεχθεί το άνοιγμα στη Σοβιετική Ενωση και – το ζήτημα που μας απασχολεί στο παρόν σημείωμα – η ακύρωση εκ μέρους του Παπάγου της συμφωνημένης πολιτικής για το Κυπριακό. Ο Μαρκεζίνης είναι ξεκάθαρος όσον αφορά τους φόβους του:

«Eκείνο που πρωτίστως με ενδιέφερε ήταν η διαχείριση του εθνικού θέματος της Κύπρου ως προς το οποίο ήταν απολύτως βέβαιο, ότι χωρίς προσεκτική επιλογή του timing για την ανακίνησή του και χωρίς τη συνδρομή των αναγκαίων τεχνικών χειρισμών, υπήρχε ο κίνδυνος να ανοίξει ο κύκλος μιας εθνικής καταστροφής».

Ο οξυδερκής Μαρκεζίνης είχε δίκιο. Η επιλογή του Παπάγου να ανοίξει για να επιλύσει το Κυπριακό προέκυπτε ως αποτέλεσμα της εμμονής του με το ζήτημα ήδη από τη δεκαετία του 1940, όταν είχε προκαλέσει τη ρήξη του στρατάρχη με τον αγγλικό παράγοντα. Η συνέπεια μάλιστα ήταν να τον εγκαταλείψουν επί της ουσίας στην Ελλάδα και να περάσει τη γερμανική Κατοχή φυλακισμένος – εξού και η διάσταση της προσωπικής «εμμονής» για την επίλυση.

Η ρήξη Μαρκεζίνη – Παπάγου το 1954 δεν ήταν το μόνο σύμπτωμα στο πλαίσιο της ευρύτερης ενδοαστικής αντιπαράθεσης για το Κυπριακό. Ακολούθησε η μεγάλη σύγκρουση εντός της ελληνικής διαπραγματευτικής ομάδας που το 1958-59 κλήθηκε να αναλάβει το διπλωματικό βάρος και να καταλήξει στις συμφωνίες Ζυρίχης και Λονδίνου. Η σύγκρουση, δηλαδή, του υπουργού Εξωτερικών Ευάγγελου Αβέρωφ και του διπλωμάτη Γιώργου Σεφεριάδη, του μετέπειτα κορυφαίου μας νομπελίστα Γιώργου Σεφέρη.

Δυο πρόσφατες εκδόσεις με τελείως διαφορετική αφετηρία και σκοπούς φιλοδοξούν να ρίξουν φως σε αυτή τη μεγάλη  εσωτερική σύγκρουση του ελληνικού πολιτικού αλλά και αστικού συστήματος. Οι συγγραφείς τους μάλιστα την εντάσσουν ο καθένας από την πλευρά του σε διαφορετικό πλαίσιο και την αξιολογούν με τελείως διαφορετικό. Πρόκειται για το βιβλίο  «Σεφέρης – Αβέρωφ: Η ρήξη» (εκδ. Καστανιώτης 2018) του κύπριου ιστορικού, πρέσβη και επί χρόνια μελετητή του θέματος Γιώργου Γεωργή και το βιβλίο «Ο διάλογος  Γιώργου Σεφέρη – Ευάγγελου Αβέρωφ (εκδ. Πατάκη, 2019) του καθηγητή Σύγχρονης Ιστορίας Ευάνθη Χατζηβασιλείου.

Οπως αναφέρει ο τελευταίος, στις 11 Μαΐου 1971 ο Σεφέρης περνάει μια μεταχρολονογημένη εγγραφή στο ημερολόγιό του και καταχωρεί την επιστολή της 19ης Δεκεμβρίου 1958 προς τον τότε υπουργό Εξωτερικών Ευ. Αβέρωφ, την οποία συνέταξε στο Παρίσι. Σε αυτήν μεταφέρει τις έντονες αντιρρήσεις του για τις επικείμενες συμφωνίες, κάτι που θα επιφέρει και τον αποκλεισμό του από την τελική διαπραγματευτική ομάδα παρότι ασχολείται ενεργά με το ζήτημα από το 1956. Ο Σεφέρης αναγκάζεται να προβεί σε αυτή την αμυντική ενέργεια αφού εκείνη την περίοδο δέχεται μια τρομερή επίθεση σε προσωπικό επίπεδο από την εφημερίδα «Εστία», η οποία μάλιστα δεν διστάζει να αναπαράγει και τη συνωμοσιολογική θεωρία ότι ο Σεφέρης έλαβε το Νομπέλ (1963) ως αντάλλαγμα των Συμφωνιών.

Παρά τη διαφορετική στόχευση των δύο εκδόσεων, οι οποίες διαπνέονται αναπόφευκτα από τις προσωπικές πεποιθήσεις των συγγραφέων, τελικώς επιτρέπεται μια συνολική οπτική της σύγκρουσης, αλλά και η επιβεβαίωση της αρχικής θέσης του Μαρκεζίνη ότι η ελληνική πλευρά δεν ήταν προετοιμασμένη να ανοίξει το Κυπριακό τη δεκαετία του 1950 για πολλούς και διαφορετικούς λόγους.

Ο Γεωργής παίρνει ανοιχτά το μέρος του Σεφέρη σε αυτή την αντιπαράθεση και βάλλει εναντίον του Αβέρωφ και των υποστηρικτών του. Εκτιμά την αγάπη του τελευταίου για την Κύπρο, αλλά θεωρεί ότι αν το δίδυμο Σεφέρης – Μακάριος αφηνόταν να διαπραγματευτεί θα μπορούσε να προωθήσει το αίτημα για αυτοδιάθεση (και πιθανά για Ενωση με την Ελλάδα). Ειδικά με την ορμή που είχε αποκτήσει ο απελευθερωτικός αγώνας των Κυπρίων.

Θεοτόκης και Αβέρωφ

Ο Ευάγγελος Αβέρωφ τοποθετείται από τον συγγραφέα στην άλλη πλευρά του φάσματος. Ο ηπειρώτης πολιτικός έχει διαδεχθεί τον Σπύρο Θεοτόκη ως υπουργός Εξωτερικών το 1956 ύστερα από έντονη πίεση της κυπριακής Εθναρχίας σε βάρος του Θεοτόκη, ο οποίος κατηγορούνταν για απραξία, μετά τα σφοδρά επεισόδια στην Αθήνα τον Μάιο της ίδιας χρονιάς που είχαν ως αποτέλεσμα τρεις νεκρούς σε συλλαλητήρια και την υποβολή πρότασης μομφής εναντίον της κυβέρνησης Καραμανλή τον Μάιο εκείνης της χρονιάς. Ο Γεωργής, επικαλούμενος μαρτυρίες πρωταγωνιστών της εποχής προσάπτει στον Αβέρωφ ότι ήδη από το 1956 βρίσκεται στη γραμμή της διχοτόμησης ενώ στο στόχαστρό του θα βρεθεί και το διπλωματικό κατεστημένο της εποχής, δηλαδή οι Αγγελος Βλάχος και Γεώργιος Πεσμαζόγλου οι οποίοι αντιτίθενται στον αγώνα της ΕΟΚΑ. Σύμφωνα με τον συγγραφέα, είναι οι δύο που συνέτειναν στην εγκατάλειψη της ανένδοτης εθνικής γραμμής αυτοδιάθεσης-ένωσης και στη μετακίνηση προς τη γραμμή του αποπεμπφθέντος Θεοτόκη για αυτοδιάθεση «εντός τακτής και εύλογης προθεσμίας» μέχρι και την τελική πρόταση της δεσμευμένης ανεξαρτησίας.  Μάλιστα ο Γεωργής βασισμένος και σε προσωπικές εκτιμήσεις του Σεφέρη δεν διστάζει να αφήσει ευθείες αιχμές για τον ρόλο των δύο προσώπων, καθώς τη διασύνδεσή τους με τον βρετανικό και τουρκικό παράγοντα. Αφήνει, λοιπόν, σαφείς αιχμές για διπλό παιγνίδι αλλά και για τον εν γένει ρόλο τους κατά τη διάρκεια της γερμανικής Κατοχής – και αργότερα της χούντας.

Αντίθετα στο βιβλίο του Ε. Χατζηβασιλείου οι αποστάσεις είναι διακριτές και οι κρίσεις περισσότερο μετριοπαθείς. Ηδη από τον πρόλογο του ο Χατζηβασιλείου ξεκαθαρίζει ότι αναφέρεται στον Σεφεριάδη και όχι στον Σεφέρη, τον οποίο κατονομάζει με αυτόν τον τρόπο στο σύνολο του έργου διαχωρίζοντας τον διπλωμάτη από τον ποιητή με τις ιδιαίτερες ευαισθησίες και αγάπη για την Κύπρο.

Ο συγγραφέας επισημαίνει ότι από την αντικατάσταση του Θεοτόκη με την πίεση του κυπριακού παράγοντα – κάτι στο οποίο συμφωνεί με τον Γεωργή – ήταν στρατηγική επιλογή της κυβέρνησης Καραμανλή η συγκρότησή μιας σφικτής ομάδας διαπραγμάτευσης για το Κυπριακό η οποία θα διατηρούσε τη ροή των πληροφοριών σε απόλυτα εμπιστευτικό κύκλο και δεν θα ήταν ευάλωτη στις πιέσεις του αγγλικού παράγοντα. Σε αυτό το πλαίσιο εντάσσεται και η τοποθέτηση Σεφεριάδη στην ελληνική πρεσβεία στο Λονδίνο το 1957. Ο Χατζηβασιλείου αποδίδει το πλαίσιο της ρήξης αλλά δεν του προσδίδει το αξιολογικό πρόσημο του Γεωργή. Περιγράφει μια δραματική διαπραγματευτική προσπάθεια από ελληνικής πλευράς που είχε απέναντί της με σφοδρότητα τους άγγλους διπλωμάτες. Μια ελληνική πλευρά που μετακινείται μεν από το αίτημα της Αυτοδιάθεσης και της Ενωσης προς το πλαίσιο της Ανεξαρτησίας ακόμα και της δεσμευμένης, αλλά με σκοπό να αποφευχθεί η διχοτόμηση.

Ο Χατζηβασιλείου δεν υιοθετεί την άποψη του Γεωργή αλλά σκιαγραφεί ένα αστικό περιβάλλον το οποίο προσπαθεί πέρα από τις όποιες διαφωνίες του να βρει μια λύση εθνικά ωφέλιμη σε ένα εχθρικό διεθνές πλαίσιο που εκπορευόταν κυρίως από την σκληρή βρετανική στάση και την ανθελληνική στάση του βρετανού πρωθυπουργού Αντονι Ιντεν. Εξάλλου, όπως ήδη αναφέρθηκε, εικάζει ότι και ο Σεφέρης δεν θα αναφερόταν σε αυτή την αντιπαράθεση αν δεν δεχόταν την επίθεση το 1971 από την «Εστία» στο πλαίσιο ίσως της σθεναρής αντιχουντικής του στάσης. Θεωρεί – και αυτό είναι ίσως ένα από τα κρίσιμα στοιχεία στην ανάλυση και κεντρική διαφοροποίηση από τον Γεωργή – ότι πέρα από τις διαφοροποιήσεις και την εκατέρωθεν ψυχρότητα ή τις διαφωνίες η ομάδα που χειρίστηκε το Κυπριακό κράτησε ένα αξιοπρεπές επίπεδο επικοινωνίας μεταξύ της και σεβασμού των ιεραρχικών σχέσεων.

Συμπεράσματα

Εφόδια και {LF}στρατηγική

Μπορούν να βγουν άραγε συμπεράσματα από δύο βιβλία με διαφορετική προσέγγιση; Παρόλο που δεν αναφέρεται σε αυτά, το ένα είναι ότι ο Μαρκεζίνης είχε δίκιο το 1954.

Λίγα χρόνια μετά το τέλος ενός σφοδρού Εμφυλίου Πολέμου και σε μια δεκαετία ανασυγκρότησης, η Ελλάδα φαινόταν να μη διαθέτει τα κατάλληλα διπλωματικά εφόδια, το ενιαίο μέτωπο αλλά και την ξεκάθαρη στρατηγική για να αντιμετωπίσει τη μεγάλη διπλωματική πρόκληση.

Ακόμα και με σημερινούς όρους, η επιλογή ανάμεσα στην Αυτοδιάθεση / Ενωση και την Ανεξαρτησία διχάζει. Μαξιμαλισμός, έλλειψη ψυχραιμίας σε κρίσιμες στιγμές, κακή επικοινωνία Κύπρου – Ελλάδας, πολλά θα μπορούσαν να ειπωθούν για τα γεγονότα της εποχής.

Εκ των υστέρων και εκ του αποτελέσματος θα μπορούσε να πει σήμερα κανείς ότι η δημιουργία ενός δεύτερου ελληνικού – επί της ουσίας – κράτους φαντάζει η πιο ρεαλιστική λύση. Αλλά αυτό είναι ένα συμπέρασμα ύστερα από αγώνα 60 ετών.

Το βέβαιο είναι ότι τα δύο βιβλία ανοίγουν μια ενδιαφέρουσα συζήτηση με τη διαλεκτική τους για την ιδιαίτερα κρίσιμη δεκαετία του 1950 σε πολλά και διαφορετικά επίπεδα.

Γιώργος Γεωργής
Σεφέρης – Αβέρωφ: η ρήξη
Εκδ. Καστανιώτη, σελ. 272
Τιμή: 15 ευρώ

Ευάνθης Χατζηβασιλείου
Ο διάλογος Γιώργου Σεφέρη – Ευάγγελου Αβέρωφ
Εκδ. Πατάκη, σελ. 352
Τιμή: 18,80 ευρώ