Οι αντιφάσεις της νεωτερικής Ελλάδας

Ο πολιτικός χρόνος ακολουθεί τους δικούς του ιστορικούς ρυθμούς. Μακροπερίοδοι σταθερότητας δημιουργούν την ψευδή αίσθηση μιας παγιωμένης ακινησίας, μιας ιστορικής τελεολογίας. Συχνά όμως ακολουθούνται από ραγδαίες αλλαγές που ανατρέπουν το εθνικό πολιτικό και οικονομικοκοινωνικό περιβάλλον. Σήμερα η εξάπλωση του παγκόσμιου καπιταλισμού και η συνακόλουθη κρίση του εθνικού κράτους, ο τεχνολογικός μετασχηματισμός της οικονομίας και η δομική αλλαγή των εργασιακών σχέσεων, η αντιστροφή του (τρίτου) κύματος εκδημοκρατισμού της παγκόσμιας κοινότητας και οι μεταβολές των συνόρων αποσταθεροποιούν τις ισορροπίες και κλονίζουν τις βεβαιότητες που ακολούθησαν το τέλος του διπολικού κόσμου. Οι πολιτικές επιπτώσεις παρουσιάζονται σεισμικές, με πρώτη την ανάδυση μιας παγκόσμιας Διεθνούς του Λαϊκισμού που απειλεί να αναστρέψει την πρόοδο των φιλελεύθερων κοινωνιών.

Η νέα πραγματικότητα οδήγησε σε μια ιδιαίτερα ενδιαφέρουσα συζήτηση, σε διεθνές επίπεδο, με επίκεντρο τη θέση των εθνικών κοινωνιών σε έναν κόσμο που η διαδικασία παγκοσμιοποίησης ενοποιεί και διαιρεί ταυτόχρονα και με ανομοιογενή τρόπο. Αναφέρουμε ενδεικτικά τις συμβολές του Φράνσις Φουκουγιάμα (Identity, 2018), σχετικά με τα ζητήματα των ταυτοτήτων, και του Σάμουελ Χάντινγκτον (Ποιοι είμαστε;, εκδ. Λιβάνη, 2005), για τις εθνικές κοινότητες, ενώ άλλοι στοχαστές όπως ο Ρόμπερτ Κάπλαν (Η εκδίκηση της γεωγραφίας, στα ελληνικά από το Μελάνι, 2017) επισημαίνουν την ενισχυόμενη πολιτική διάσταση του χώρου ως καθοριστικού παράγοντα της εθνικής πορείας. Η Ελλάδα δεν έμεινε ανεπηρέαστη από τις διεθνείς εξελίξεις. Ακόμη περισσότερο όταν η μετατόπιση της ισχύος (διεθνείς ισορροπίες), η γεωγραφία (μεταναστευτικές ροές) και η οικονομία (δημοσιονομικός εκτροχιασμός) αφήνουν το βαρύ αποτύπωμά τους στη χώρα. Ηταν όμως κυρίως το σοκ της αιφνιδιαστικής οικονομικής κατάρρευσης που αποσταθεροποίησε το κοινωνικό σώμα.

Ωστόσο, η αναγκαία διαδικασία αναστοχασμού έμεινε ημιτελής. Ενδεχομένως γιατί η επείγουσα αλληλουχία των γεγονότων δεν επέτρεψε την απαραίτητη, χρονική και προσωπική, απόσταση από τα πράγματα για την ορθή αξιολόγησή τους. Αντί μιας ψύχραιμης αποτίμησης των όσων συνέβησαν, η στάση της πλειονότητας των ελλήνων πολιτών κινήθηκε ανάμεσα στην αυτοκατηγορία («Μνημόνια μέχρι να σβήσει ο ήλιος») και τη θυματοποίηση («τα Μνημόνια έφεραν την κρίση»). Σήμερα, δέκα χρόνια από τότε που η οικονομική κρίση διέλυσε την ευημερία της προηγούμενης περιόδου, συνεχίζουμε να παρακολουθούμε μουδιασμένοι τις εξελίξεις. Οι προκλήσεις βέβαια παραμένουν μπροστά μας. Και η σημερινή στασιμότητα που έχει καταπλακώσει τα πάντα προδιαγράφει με ακρίβεια την επόμενη κρίση.

Εθνικολαϊκισμός

Ο Γιάννης Βούλγαρης, ομότιμος καθηγητής Πολιτικής Επιστήμης του Παντείου Πανεπιστημίου, επιχειρεί με το νέο του βιβλίο να εμπλουτίσει τη σχετική συζήτηση, εντάσσοντάς τη στη σχετική προβληματική. Κινούμενος με χαρακτηριστική άνεση ανάμεσα στα γνωστικά πεδία της ιστορικής κοινωνιολογίας και της πολιτικής επιστήμης, ο συγγραφέας συνομιλεί με τις θεωρητικές προσεγγίσεις που ερμήνευσαν την πορεία της σύγχρονης Ελλάδας, κυρίως της μαρξιστικής ιστοριογραφίας (και στον ρόλο της αστικής τάξης) και της γεωπολιτικής, και επισημαίνει ότι η Ελλάδα παραμένει «έθνος ιστορικό, δημοκρατικό, γεωπολιτικό και μικρομεσαίο».

Στη δική μας ανάγνωση, τα δύο αυτά ρεύματα, με τη στρεβλή υποδοχή τους στη δημόσια συζήτηση, συνετέθησαν στο ρεύμα του εθνικολαϊκισμού που κυριάρχησε στην Ελλάδα της κρίσης. Στις αιτιάσεις του αντιμνημονιακού εθνικολαϊκισμού συναντήθηκαν η μαρξογενής κριτική της ευρωζώνης (που φέρει έντονα το αποτύπωμα – απόηχο των θεωριών «κέντρου – περιφέρειας») και η ελληνοκεντρική γεωπολιτική θεώρηση που θέλει τις σχέσεις ισχύος που γεννά η γεωγραφία να σφραγίζουν τη μοίρα του Ελληνισμού (φανερή η επιρροή του σμιτιανού διπόλου «εχθρός – φίλος»).

Σύμφωνα με τον Βούλγαρη, η μη γραμμική πορεία της Ελλάδας ακολουθεί διαδοχικά, αν και ακανόνιστα, κύματα εκσυγχρονισμού. Ανάμεσα στο πλήθος των καίριων παρατηρήσεών του επιλέγουμε να σταθούμε σε τρεις επισημάνσεις: πρώτον, η Ελλάδα δεν παρακολουθεί εξ ορισμού την ευρωπαϊκή πορεία, όπως πάμπολλες φορές στο παρελθόν. Ετσι, «ενώ είναι βέβαιο ότι η διεθνής αστάθεια και η αποσύνθεση της Ενωμένης Ευρώπης θα πλήξουν βαριά την Ελλάδα, δεν είναι βέβαιο ότι το αισιόδοξο σενάριο της ανάκαμψης της Ευρώπης και της διεθνούς συνεργασίας θα σύρει μαζί και την Ελλάδα. Το ενδεχόμενο της παρακμής της Ελλάδας μέσα σε μια Ευρώπη που ανακάμπτει φαντάζει σήμερα ως πιθανό ενδεχόμενο» (σελ. 301). Δεύτερον, ο πολιτισμικός δυϊσμός ανάμεσα σε «παραδοσιοκρατία» και «εκσυγχρονισμό» είναι κατά βάση σχηματικός και συνεπώς παραπλανητικός. Χρήσιμη υπόμνηση για όσους επιχειρούν να δημιουργήσουν τεχνητά τείχη ή παρασύρονται από τον διχαστικό λόγο και οδηγός προκειμένου να δώσουμε σύγχρονο πολιτικό περιεχόμενο στην έννοια της λαϊκότητας αλλά και της συναίνεσης. Και τρίτον, επισημαίνεται η καθοριστική σημασία της ποιότητας της ηγεσίας στη νεότερη ελληνική Ιστορία. Επ’ αυτού όμως πολλά μπορούν να ειπωθούν…

Ο Δημήτρης Σκάλκος είναι πολιτικός επιστήμονας. Το βιβλίο του «Ο Μίτος της Ανάπτυξης» κυκλοφορεί  από τις εκδόσεις Επίκεντρο

Το πρόταγμα της εθνικής ανασυγκρότησης

Το πρόταγμα της ανασυγκρότησης της χώρας και οι πολιτικές προϋποθέσεις της επανέρχονται συνεχώς στην πλούσια αρθρογραφία του Βούλγαρη τα τελευταία χρόνια. Πρόκειται για απολύτως ορθή εστίαση καθώς οι απαιτήσεις της ξεπερνούν τον χρονικό ορίζοντα μιας κυβέρνησης και επιζητούν την οικοδόμηση συνθηκών κοινωνικής συναίνεσης. Οι αρνητικές δημογραφικές τάσεις απειλούν την απασχόληση, το Ασφαλιστικό και την κοινωνική συνοχή. Και οι ασθενικοί ρυθμοί ανάπτυξης προδιαγράφουν μία μακρά περίοδο διαλυτικής στασιμότητας. Σε αυτό το πλαίσιο, ο ζητούμενος παραγωγικός μετασχηματισμός της οικονομίας απαιτεί την υλοποίηση σύνθετων διαρθρωτικών και θεσμικών μεταρρυθμίσεων καθώς και τη δέσμευση σε φιλόδοξους αναπτυξιακούς στόχους εθνικής εμβέλειας (mission oriented). Προηγουμένως όμως απαιτείται η επίπονη κατάκτηση της πολιτικής αυτογνωσίας (πώς φτάσαμε εδώ; Πού θέλουμε να πορευτούμε;). Και για να βρούμε τον δρόμο μας στον κυκεώνα του διεθνούς μας περίγυρου, χρειαζόμαστε μία πυξίδα εθνικού προσανατολισμού. Οπως αυτή που μας προσφέρει το σημαντικό βιβλίο του Γιάννη Βούλγαρη.

Γιάννης Βούλγαρης
Ελλάδα: μια χώρα παραδόξως νεωτερική
Εκδόσεις Πόλις, σελ. 320
Κυκλοφορεί εντός των ημερών