«Η ελευθερία δεν χωράει σε κανένα σύστημα»

Και μόνο από το κεφαλαίο Κ θα καταλάβαινε κανείς ότι βρισκόμαστε στην επικράτεια ενός από τους σημαντικότερους συγγραφείς της Ευρώπης, που ώς ένα σημείο επηρέασε τη γραφή αρκετών μεταγενέστερων δημιουργών. Ενας κάποιος κ. Κ., λοιπόν, καταφθάνει σε ένα χωριό που ανήκει στην κατοχή κάποιου Πύργου. Πιστεύει πως έχει προσληφθεί ως χωρομέτρης, κάτι που σύντομα θα αποδειχθεί απλή προσδοκία. Ο κ. Κ., παρότι ξένος στον νέο τόπο, πασχίζει να ενταχθεί και να κατανοήσει τη λειτουργία αυτού του παράλογου μηχανισμού. Ο αριστουργηματικός «Πύργος» του Φραντς Κάφκα μεταφέρθηκε ήδη στη σκηνή του Σύγχρονου Θεάτρου (έως τις 16 Ιουνίου), σε διασκευή της Ελσας Ανδριανού και σκηνοθεσία Ορέστη Τάτση, με τους Νίκο Γιαλελή, Δημήτρη Μηλιώτη, Ιάκωβο Μηνδρινό, Σεμίνα Πανηγυροπούλου, Ναταλία Στυλιανού, Λυγερή Ταμπακοπούλου και Αρη Τρουπάκη. Μιλήσαμε με τον σκηνοθέτη για την προσέγγιση ενός τόσο εμβληματικού έργου.

Πώς νιώθετε ύστερα από την «αναμέτρηση» με ένα τόσο σημαντικό κείμενο;

Οταν αναφερόμαστε σε έναν τόσο μεγάλο συγγραφέα, δεν ξέρω αν μπορούμε να μιλάμε για αναμέτρηση, γιατί μόνο χαμένοι θα βγούμε. Εκείνος αναμετρήθηκε με την εποχή του, αν και το έργο του δημοσιεύτηκε μετά τον θάνατό του, και κέρδισε. Αφησε το αποτύπωμά του και μέχρι σήμερα παραμένει επίκαιρος. Εμείς, ως αναγνώστες του Φραντς Κάφκα, αναμετριόμαστε με τους ανθρώπους του καιρού μας και τις συνθήκες του.

Ο χωρομέτρης του έργου εντάσσεται σε ένα έργο – παραβολή. Θεωρείτε κι εσείς πως κάθε φορά που κάποιος ανέχεται έναν μηχανισμό αναλαμβάνει μια πολιτική ευθύνη, ακόμα κι αν δεν το γνωρίζει;

Δεν γνωρίζω σε όλη την παγκόσμια λογοτεχνία παρά μόνο ένα έργο που είναι απόλυτη δημιουργία, δημιουργία ενός άλλου κόσμου. Εργο που φαινομενικά παίρνει όλα τα υλικά του από τούτον εδώ τον κόσμο και επιβάλλοντας στη διάταξή του και στη «λογική» του μια ανεπαίσθητη και αδιόρατη αλλοίωση, φτιάχνει από αυτά έναν κόσμο που δεν μοιάζει με κανέναν άλλον και χάρη στον οποίο ανακαλύπτουμε έκθαμβοι και τρομοκρατημένοι ότι ίσως κάποτε να κατοικούμε κρυφά σε αυτόν τον κόσμο. Αυτός είναι ο «Πύργος» του Φραντς Κάφκα. Η αποστροφή αυτή του Κορνήλιου Καστοριάδη στο βιβλίο του «Παράθυρο στο Χάος» δίνει την απάντηση σε όσους διερωτώνται γιατί ο «Πύργος» μεταφέρεται στη θεατρική σκηνή. Η δημιουργία ενός άλλου κόσμου με τα υλικά αυτού του κόσμου θα μπορούσε να είναι ο ορισμός της θεατρικής πράξης. Η αναμέτρηση με ένα τέτοιο κείμενο είναι άκρως σαγηνευτική. Πόσω μάλλον όταν οι ερμηνευτικές προσεγγίσεις είναι τόσο πολλές και φαινομενικά αντικρουόμενες. Σε μια παραβολή, όπως είναι ο «Πύργος», οι μεταφυσικές ερμηνείες ενίοτε συγκρούονται με τις πολιτικές, κάτι το οποίο δεν αποτελεί αντίφαση. Ο Καρλ Γιάσπερς θεωρεί ότι το να είσαι υπεύθυνος για τις πράξεις ενός μηχανισμού τον οποίο ανέχεσαι είναι πολιτική ευθύνη, το να υποστηρίζεις και να συνεργάζεσαι με τον μηχανισμό αυτόν αποτελεί ηθική ευθύνη, το να μην αντιστέκεσαι σε αυτόν είναι μεταφυσική ευθύνη. Νομίζω ότι σε αυτή την παρατήρηση συναντιούνται ερμηνείες που μοιάζουν αντικρουόμενες. Στην ιστορία λοιπόν που συνθέτει ο Κάφκα, ο θεατής θα αναρωτηθεί: «Εχει αντιταχθεί ή έχει υποκύψει;». Κανένας δεν μπορεί να δώσει απάντηση. Σωστά πολλοί αναλυτές επισημαίνουν ότι ο συγγραφέας μιλά για τη γραφειοκρατία. Ο Κάφκα, όμως, φτάνει πολύ πέρα από αυτό. Η γραφειοκρατία είναι αυτό που περιβάλλει την πραγματικότητα, αλλά όπως γράφει ο ίδιος στον «Πύργο»: «Η υπηρεσία και η ζωή μπλέκονται! Μερικές φορές η μια παίρνει τη θέση της άλλης». Ο μηχανισμός στον οποίο αναφερόμαστε έχει ποτίσει τις ανθρώπινες σχέσεις. Ωστόσο, αυτό που στα μάτια μας μοιάζει εφιαλτικό ο συγγραφέας το τυλίγει με ένα πέπλο γελοιότητας. Η ιστορία του κάποιου κ. Κ. μοιάζει με φάρσα. Ο ίδιος ο συγγραφέας διάβαζε τα κεφάλαια του βιβλίου του σε φιλικές παρέες με σκοπό να τους διασκεδάσει. Φέρνοντας στον νου τα λόγια του Τόμας Μαν: «Το γέλιο, το να γελάς μέχρι δακρύων για ανώτερους λόγους, είναι ό,τι καλύτερο έχουμε. Ο,τι καλύτερο μας έχει μείνει».

Τελικά ο κ. Κ. έχει αντιταχθεί ή έχει υποκύψει στο σύστημα του Πύργου; Πώς μπορεί ο «Πύργος» να φτάσει στους σημερινούς θεατές;

Στόχος της παράστασης είναι να θέσει ακριβώς αυτό το ερώτημα και να δώσει στον θεατή τη δυνατότητα να απαντήσει ο ίδιος. Το θέατρο, εν γένει, θα πρέπει να έχει κατά τη γνώμη μου αυτόν ακριβώς τον στόχο, να θέτει τα ερωτήματα και όχι να δίνει έτοιμες απαντήσεις. Να αντιμετωπίζει, όπως θα έλεγε ο Ζακ Ρανσιέρ, τους θεατές ως χειραφετημένους, που θα πει δημιουργικούς. Εχω την αίσθηση πάντως ότι τόσο οι άνθρωποι που υποτάσσονται σε ένα σύστημα όσο κι εκείνοι που κάνουν πως αντιστέκονται είναι το ίδιο φαιδροί. Υποταγή σημαίνει δουλοπρέπεια και η αντίσταση τις περισσότερες φορές – ευτυχώς όχι πάντα – γίνεται για λόγους ταυτότητας ή απλώς για την εγκαθίδρυση ενός άλλου συστήματος. Η ελευθερία που εμένα ενδιαφέρει δεν χωράει σε κανένα σύστημα.

INFO

«Ο Πύργος», έως 16/6, Σύγχρονο Θέατρο, Ευμολπιδών 45, Γκάζι, τηλ. 210-3464.380