Η Ευρώπη που δεν θέλουμε

Οταν ο Λέων Τολστόι, πριν από περίπου ενάμιση αιώνα, έγραφε την εμβληματική εναρκτήρια φράση στην «Αννα Καρένινα» – «Ολες οι ευτυχισμένες οικογένειες μοιάζουν η μια με την άλλη, η κάθε δυστυχισμένη είναι δυστυχισμένη κατά τον δικό της τρόπο» – ίσως να μη φανταζόταν ότι θα φθάσει κάποτε εποχή που θα επικρατήσει η ομοιομορφία και στη δυστυχία. Να όμως που ζήσαμε για να το δούμε κι αυτό το παράδοξο. Υστερα από χιλιάδες πνιγμένους απόκληρους στα νερά της Μεσογείου, η προσθήκη ενός, πέντε ή δέκα νέων πτωμάτων δεν μας υποχρεώνει ούτε να στραβοκαταπιούμε εν μέσω της οικογενειακής μας ομήγυρης και κάποιος συγγενής μας να σπεύσει να μας δώσει ένα ποτήρι νερό ή να μας χτυπήσει στην πλάτη: «Χριστός! Χριστός!». Χρειάζεται να διαβάσουμε στην εφημερίδα ή να δούμε στην τηλεόραση κάτι πραγματικά ασυνήθιστο, εξωφρενικό, kinky, προκειμένου να περάσουμε από ανάλογη λαχτάρα. Οπως τον περασμένο Ιανουάριο, εκείνη η ιστορία με το 14χρονο αγόρι από το Μάλι, που δημοσίευσε η ιταλίδα ιατροδικαστής Κριστίνα Κατανέο στο βιβλίο της με τον εύγλωττο τίτλο «Faceless Wrecks» (Απρόσωπα Ερείπια). Το παιδί από το Μάλι ήταν ένα από τα εκατοντάδες ανώνυμα πτώματα που ξέβρασε η Μεσόγειος και στα οποία διενήργησε νεκροψία η Κατανέο. Δεν υπήρχε κάτι ιδιαίτερο στο ίδιο το πτώμα. Το παιδί δεν έφερε μαζί του ούτε χρήματα, ούτε έγγραφα. Η Κατανέο όμως παρατήρησε ότι από τη σκισμένη ραφή του μπουφάν του προεξείχε ένα χαρτί. Ηταν ο έλεγχός του στο σχολείο. Είχε καλούς βαθμούς. Το παιδί από το Μάλι, χωρίς χρήματα και χωρίς έγγραφα, πίστευε ότι αρκούσαν οι καλοί του βαθμοί για να πείσει την Ευρώπη πως δεν είναι κακό παιδί. Οχι αυτήν την Ευρώπη. Οχι αυτόν τον αιώνα.

Μόλις πριν από οκτώ δεκαετίες (ασήμαντο διάστημα στον καταγεγραμμένο ιστορικό χρόνο, για να μην πιάσουμε τον γεωλογικό και φρικάρουμε) αυτή η ίδια Ευρώπη – η «Σκοτεινή Ηπειρος» κατά τον Μαρκ Μαζάουερ – ήταν η μεγαλύτερη τροφοδότρια εξαθλιωμένων προσφύγων και οικονομικών μεταναστών σε ολόκληρη την υφήλιο. Πώς συνέβη η πλήρης αντιστροφή; Πώς μεταμορφώθηκε η φυγόκεντρος δύναμη σε κεντρομόλο; Οπως και αν μεταμορφώθηκε, σίγουρα δεν μεταμορφώθηκε από τη μια μέρα στην άλλη. Πάνω στα χαλάσματα του φονικότερου πολέμου που γνώρισε η ανθρωπότητα οικοδομήθηκε ένα δίκτυο φιλελεύθερων θεσμών και οικονομικής ισχύος, ικανό να θέλξει τους πάντες – αλίμονο: να προκαλέσει και τον φθόνο τους. «Ηταν πιθανόν», έγραφα στην εφημερίδα Παραπολιτικά το 2015, «το μεγάλο όραμα – η μεγάλη αυταπάτη, αν προτιμάτε – της Ευρωπαϊκής Ενωσης, να ξημερώσει κάποτε μια μέρα που θα έχει καταφέρει να αντικαταστήσει έναν διαζευκτικό σύνδεσμο με έναν συμπλεκτικό· που θα έχει μετατρέψει το προαιώνιο δίλημμα “ελευθερία ή ασφάλεια” στην οριστική κατάφαση “ελευθερία και ασφάλεια”».

Τι έφταιξε και όλα πήγαν κατά διαβόλου; Τα πρώτα σύννεφα φάνηκαν ήδη από τα πρώτα χρόνια της δεκαετίας που διανύουμε, στα απόνερα της Αραβικής Ανοιξης, μιας εξέγερσης που στράβωσε πολύ νωρίς και πολύ άσχημα. Ετυχε να παραστώ στα γεννητούρια των νέων μπελάδων, ως μέλος της ελληνικής κοινοβουλευτικής αντιπροσωπείας στο Συμβούλιο της Ευρώπης. Τον Οκτώβριο του 2013, στη Λισαβόνα, έλαβα μέρος σ’ ένα φόρουμ με την υπεραισιόδοξη ατζέντα: «Ταυτότητες και διαφοροποίηση στις πολυπολιτισμικές κοινωνίες». Μετέφερα τις εντυπώσεις και τις ανησυχίες μου στην Athens Voice: «Οπως τα περισσότερα φόρουμ που διοργανώνει το Συμβούλιο της Ευρώπης, έτσι και αυτό, ήταν ένας ύμνος στην ανεκτικότητα και στην ποικιλία – ποικιλία πολιτισμών, ποικιλία ηθών, ποικιλία εθίμων. Το δικαίωμά σου στη φραπεδιά και στο τάβλι – αν ήσουν έλληνας φοιτητής στη Γένοβα το 1977. Μονάχα που το 2013 η απάντηση δεν είναι εξίσου ανάλαφρη. Τι πρέπει να γίνει, λόγου χάριν, εάν – εκτός από τις γαστρονομικές και τις ενδυματολογικές σου ιδιαιτερότητες – μεταφέρεις [στην Ευρώπη] και την αταλάντευτη πίστη σου στο ισλαμικό δίκαιο, όχι υποχρεωτικά στην ακραία του μορφή, τη σαρία, αλλά και σε πιο συντηρητικές, εξίσου όμως απαράδεκτες για τους επιγόνους του Δαντόν και του Ροβεσπιέρου; Πρέπει το κοσμικό κράτος να διαπραγματευθεί μαζί σου; Να συμβιβαστεί μαζί σου; Να θεσμοθετήσει πιθανόν Δικαιοσύνη δύο ταχυτήτων, μία για όσους θεωρούν ότι το κοσμικό δίκαιο οφείλει να έχει το προβάδισμα έναντι των οιωνδήποτε θρησκευτικών πεποιθήσεων και μία για όσους πρεσβεύουν το ακριβώς αντίθετο;».

Με το λίπασμα ανάλογων εύλογων ερωτημάτων, τον υγιή σκεπτικισμό κάθε καλοπροαίρετου ευρωπαίου πολίτη, εμπλούτισαν την ξενοφοβική τους προπαγάνδα οι κάθε λογής Oρμπαν, Λεπέν και Σαλβίνι, καθώς και τα εγχώρια ακροδεξιά υποκατάστατα. Στην ουτοπία «ανοιχτά σύνορα» όρθωσαν τη δυστοπία «μηδενική ανοχή»· στο ρομαντικό ανέφικτο «ελευθερία και ασφάλεια» τον μπαμπούλα «η ελευθερία στον βωμό της ασφάλειας». Στην πυρά λοιπόν ο ουμανισμός σχεδόν τριών αιώνων – ο κόμπος στον λαιμό για το παιδί από το Μάλι; Πίσω στο αστυνομικό κράτος, στα έθνη – κάστρα, στις ρεπλίκες εθνικισμών που αιματοκύλησαν αυτήν την ήπειρο δύο φορές μέσα σ’ έναν αιώνα; Δεν υπάρχει τρίτος δρόμος; Φαίνεται πως υπάρχει. Τουλάχιστον έτσι δείχνει να πιστεύει ο γάλλος γεωγράφος, δοκιμιογράφος και διπλωμάτης Michel Foucher στο βιβλίο του «Η επιστροφή των συνόρων» (εκδόσεις Ποικίλη Στοά, 2019). Αφού μας προτρέπει να μην ισοπεδώνουμε τις έννοιες και να μη συγχέουμε σώνει και καλά το «όριο» με τον «φραγμό» και τον «έλεγχο» με τον «καταναγκασμό», μας καλεί εν συνεχεία να προσδιορίσουμε «το σημείο ισορροπίας μεταξύ υπευθυνότητας και αλληλεγγύης». Να επανεξετάσουμε το ειδικό βάρος των «συνόρων» για το αίσθημα αυτοεκτίμησης κάθε λαού. «Το σύνορο», σημειώνει ο  Foucher, «δεν είναι μια αόριστη χάραξη, αλλά ένας θεσμός, που εγγράφεται στο δίκαιο και εγκαθιστά δομές, που προέρχεται από συγκρούσεις και συνθήκες, από διαπραγματεύσεις και αποφάσεις. Η ευχερής διάβασή του δεν σημαίνει και την ακύρωσή του. Ενας κόσμος χωρίς σύνορα είναι ένας βάρβαρος κόσμος, κάτι που μας θύμισε ο τρόμος του ISIS». Από τη στιγμή που θα πληροφορηθούμε και θα μάθουμε να σεβόμαστε το ματωμένο «βιογραφικό» κάθε συνοριακής γραμμής (και το βιβλίο του Foucher είναι ένας χρήσιμος μπούσουλας επ’ αυτού, καθώς σε πολλές περιοχές του κόσμου η συνοριακή πληγή είναι ακόμη χαίνουσα), θα μπορέσουμε και να εμποδίσουμε το πισωγύρισμα σε μια Ευρώπη φυλάκων και φυλακισμένων, μια απάνθρωπη Ευρώπη που οι συντριπτικά περισσότεροι Ευρωπαίοι απεχθανόμαστε και απευχόμαστε – ακόμη και όσοι προσώρας εθελοτυφλούμε. Ευσεβείς πόθοι; Δεν αποκλείεται. Η ψήφος την Κυριακή μπορεί πράγματι να σηματοδοτήσει την επάνοδο του σκοτεινού εφιάλτη. Εξίσου δραστικά μπορεί και να τον αποτρέψει. Η αυριανή Ευρώπη, για το καλύτερο και για το χειρότερο, θα προκύψει από τη συλλογική μας βούληση.