Κομανέτσι: {LF}το πείραμα {LF}του Υπαρκτού

Η Λόλα Λαφόν είναι από τις γαλλίδες συγγραφείς της νεότερης εσοδείας (γεννημένη το 1974). Δυναμική μυθιστορηματική φωνή και ακτιβίστρια του φεμινιστικού κινήματος όπως διαμορφώνεται στις μητροπόλεις της Ευρώπης αυτή τη στιγμή και του Παρισιού ιδιαίτερα. Μεγάλο μέρος του υλικού της είναι επηρεασμένο από τη διπλή καταγωγή της: η συγγραφέας έχει πολωνικές και ρωσικές ρίζες, ενώ μεγάλωσε σε Σόφια και Βουκουρέστι. Τα παιδικά της χρόνια είναι συνυφασμένα με τη μετάβαση του ανατολικού μπλοκ από το εξοντωτικό στέρεο οικοδόμημα στα χαλάσματα. Οπως έχει πει και η ίδια, «αισθάνομαι περισσότερο σαν μια πρόσφυγας που γεννήθηκε στα ερείπια του Υπαρκτού».

Απαραίτητη προϋπόθεση για να κατανοήσουμε τον τρόπο σύλληψης πολλών εκ των ιστοριών της είναι πως η ίδια αποτελεί ένα σπάνιο πλέον δείγμα αυτοδίδακτου γραφιά. Δεν έχει ακαδημαϊκή εκπαίδευση, δεν έχει διδακτορικά και δεν έχει περάσει από κλωβούς δημιουργικής γραφής. Χρόνια ασχολιόταν με τον χορό και τη φιλοσοφία του. Η γραφή της Λαφόν περιστρέφεται γύρω από δύο άξονες: πρώτον, πώς οι κυρίαρχες πλειοψηφίες «βλέπουν» το γυναικείο σώμα και, δεύτερον, η συμπεριφορά της γυναίκας ως ταυτοτικού ρόλου. Ετσι, όταν έφτασε στο σημείο να συνθέσει τη «Μικρή κομμουνίστρια», που σε μεγάλο βαθμό βασίζεται στη ρουμάνα υπερπρωταθλήτρια-φαινόμενο της γυμναστικής Νάντια Κομανέτσι, δεν της ήταν κάτι το άγνωστο. Μέσα από την Κομανέτσι βρίσκουμε την κοσμοθεωρία, θα λέγαμε, της συγγραφέως.

Το βιβλίο έχει τη μορφή μυθοπλαστικού ντοκουμέντου. Η «δημοσιογραφική» γλώσσα που εξέφραζε ώς έναν μεγάλο βαθμό τη μοντερνιτέ στις δεκαετίες ’30 και ’40 επανεμφανίζεται τα τελευταία χρόνια όλο και πιο έντονα παγκοσμίως. Οι λόγοι πολλοί. Το μυθιστόρημα αρχίζει με τη γέννηση του θαύματος, που είναι οι Ολυμπιακοί Αγώνες του Μόντρεαλ το 1976. Εκεί οι κριτές δεν συνειδητοποιούν τι σημαίνει απόλυτη επίδοση. Η πασίγνωστη εταιρεία ρολογιών Longines δεν κατέχει λογισμικό για να γράψει στον φωτεινό πίνακα το δεκάρι και γράφει 1.00. Δηλαδή άσος, τίποτα… Τι είναι αυτό το κορίτσι από την υποδεέστερη και φτωχή Ρουμανία που τόλμησε να ρίξει στο καναβάτσο τις «τσαρίνες» της Ρωσίας ή τις μπαλαρίνες της Τσεχοσλοβακίας; Από τι αποτελείται αυτός ο ολετήρας ακριβείας που ισοπεδώνει τις ροζ κουκλίτσες των μεγάλων κρατικών σχολών; Ενα θηλυκό ον νέου τύπου: αθλήτρια. Ενα κορίτσι που έχει στόχο, αυτοκυριαρχία και «δεν μεγαλώνει».

Το παγκόσμιο ίνδαλμα

Το κοντόσωμο κοριτσάκι από τις εσχατιές της ενδοχώρας της Ρουμανίας με το λεπτό αμφίφυλο σώμα είναι από λάστιχο. Ανέκφραστο, παράξενα γοητευτικό, διαλύει τη βαρύτητα αλλά και τον χώρο. Δεν είναι ένα καθαρά ερωτικό αντικείμενο, όπως οι προηγούμενες, αλλά διαθέτει μια σχεδόν ζωώδη ομορφιά. Το πριμιτίφ μιας ευφάνταστης λοκομοτίβας. Μα εδώ δεν πρόκειται για άνθρωπο, αλλά για υπέρβαση. Για παγκόσμιο ίνδαλμα, κάτι που συνέβη αμέσως. Είναι όμως τα πράγματα έτσι; Η βιοϊατρική ίσως δίνει απαντήσεις. Μέρος ενός πρωτοποριακού προγράμματος που και ο ίδιος ο Τσαουσέσκου δεν ήθελε να εγκρίνει, το σώμα της Κομανέτσι είναι ένα βομβαρδισμένο τοπίο και παράλληλα ένας σωλήνας μυών. Δεν προσδοκά τίποτε άλλο, παρά την επίδοση. Γρήγορα γίνεται όργανο εξωτερικής πολιτικής, πρότυπο ιδανικού παιδιού και παντιέρα εθνικής περηφάνιας. Ενα άυλο ιδανικό σε μια αγροτική, αρχαϊκή κοινωνία. Μέσα σ’ όλα αυτά πού βρίσκεται ο άνθρωπος; Υπάρχει ως αυθύπαρκτη οντότητα ή μήπως διαφεύγει συνεχώς;

Αυτά προσπαθεί να ανιχνεύσει η Λαφόν χρησιμοποιώντας το μυθιστόρημα σαν ημερολογιακό χρονικό, που λες και έχει γραφτεί από την ίδια την Κομανέτσι. Σαν να χρησιμοποίησε η αθλήτρια την πένα της συγγραφέως για να μιλήσει. Αμφίσημη προσωπικότητα η μεγάλη ρουμάνα αθλήτρια. Με πολλές πτυχές του χαρακτήρα της άγνωστες. Στην πορεία λίγοι γνώριζαν πότε λέει αλήθεια και πότε υποκρίνεται. Στο βασίλειο του ψέματος και της διαστρέβλωσης, όπως εκείνο του Τσαουσέσκου, οι συμπεριφορές δεν βαδίζουν την ευθεία οδό. Ο φόβος της παγίδευσης και της ακόλουθης «εξαφάνισης», μεγάλος. Η Λαφόν διαλέγει έναν σκληρό ρεαλιστικό τρόπο για να αφηγηθεί τα γεγονότα. Κυλά πάνω στη μωλωπισμένη ραχοκοκαλιά της Κομανέτσι, εκεί όπου εκτελούνται εργολαβικά όργια για τη δημιουργία ενός νέου συνεκτικού αφηγήματος. Μιας χώρας, μιας εποχής. Παράλληλα εκτείνει το κοινωνιολογικό της ενδιαφέρον στην ψυχοσύνθεση των γυναικών ως κυρίαρχων μορφών του Υπαρκτού, τουλάχιστον στη Ρουμανία και στις παρεμφερείς χώρες, και συνάμα πειραματικών σκευών ψυχαναγκαστικών παιγνίων.

Αυτό το ασφυκτικό περιβάλλον, κατά τη συγγραφέα, δεν ήταν μονόδρομος. Ηταν μια άσχημη συνθήκη όπως μπορούμε να την ερμηνεύσουμε σήμερα. Ομως ήταν και μια συνειδητή επιλογή από μέρους των αθλητριών και φυσικά της Κομανέτσι. Η κλίση της όριζε και τη ζωή της. Ισως πουν κάποιοι πως η συγγραφέας θέλει να κρατήσει ίσες αποστάσεις. Υπάρχουν στιγμές που το κάνει αυτό η Λαφόν, ίδιαίτερα προς το τέλος του βιβλίου, όταν η Κομανέτσι έχει δραπετεύσει προς τη Δύση. Η συγγραφέας «συγκρίνει» τη ζωή που χάθηκε με τη νέα, που τελικά δεν έχει να δώσει πολλά, παρά μερικές ώρες παραπάνω στον αέρα ιδιωτικών καναλιών. Συγγραφείς και διανοούμενοι όπως η Λαφόν, που μεγάλωσαν στο μεταίχμιο του Υπαρκτού με την πτώση του Τείχους, από μια βασανισμένη ζωή πέρασαν στην ανυπαρξία. Το κενό που νιώθει η συγγραφέας, ευδιάκριτο.

Μνήμη

Η σαγήνη {LF}της αθωότητας

Η Λαφόν προσπαθεί να ξαναβρεί το αλφαβητάρι της μνήμης. Κατασκευάζοντας ένα μυθιστόρημα από αποκόμματα εφημερίδων, μισοσκισμένες αφίσες και ξεθωριασμένα βίντεο. Μα η εικόνα ολοζώντανη: ένα σιωπηλό κοριτσάκι φτάνει το αδύνατο. Η Νάντια Κομανέτσι, η σαγήνη της αλάθητης αθωότητας. Εν συνεχεία αυτό το κοριτσάκι μεγαλώνει. Εχει περίοδο (πολύ δυνατή η σκηνή μέσα στο βιβλίο όταν συνειδητοποιεί τι συμβαίνει με το σώμα της), το σώμα της καμπυλώνει, πέφτει σε κατάθλιψη. Συνεχίζει να κερδίζει, αλλά, όπως έλεγαν οι δημοσιογράφοι της εποχής, η μαγεία χάθηκε για πάντα. Ετσι και οι οδοδείκτες ενός ολόκληρου κόσμου. Νοσταλγία τραυματική και πλαγίως εξιδανικευμένη; Ισως. Αλλά εμείς τώρα πού επιβιώνουμε άραγε;

Λόλα Λαφόν
Η μικρή κομμουνίστρια
που δεν χαμογελούσε ποτέ
Μτφ. Καρολίνα Μέρμηγκα,
εκδόσεις Μελάνι, σελ. 336
Τιμή: 17 ευρώ