Τι γυρεύει η Manifesta στο Κόσοβο;

Μπορεί την ώρα που διαβάζετε αυτές τις γραμμές όλα τα φώτα να είναι στραμμένα σε μία από τις σημαντικότερες – αν όχι την κορυφαία – εικαστική διοργάνωση παγκοσμίως, την Μπιενάλε της Βενετίας, η οποία, σήμερα Σάββατο, ανοίγει τις πύλες της για το κοινό και απονέμει βραβεία στον καλύτερο από τους 79 συμμετέχοντες καλλιτέχνες της κεντρικής έκθεσης, αλλά και στην πιο αξιόλογη από τις 90 εθνικές συμμετοχές. Την ώρα όμως που τα φλας στη ρίβα του Μεγάλου Καναλιού αστράφτουν από τις διεθνείς προσωπικότητες που έχουν σπεύσει όχι να δουν τέχνη, αλλά οι φωτογράφοι με αφορμή τη μεγάλη έκθεση, την ώρα που οι θαλαμηγοί κρύβουν τη θέα προς την εκκλησία του Σαν Τζόρτζιο Ματζόρε, και οι δουλειές πάσης φύσεως (από αγοραπωλησίες έως μελλοντικές συνεργασίες) κλείνονται διακριτικά στις σουίτες των μεγάλων ξενοδοχείων, μία επίσης σημαντική, αλλά λιγότερο φανταχτερή, σταθερά πολιτική ως προς το περιεχόμενο της διοργάνωση, και σαφώς με μεγαλύτερη διείσδυση στο φιλότεχνο κοινό που δεν κινείται στο σύστημα της τέχνης, ετοιμάζεται για το επόμενο βήμα της.

Δεν είναι άλλη από τη Μανιφέστα, την επίσης σπουδαία μπιενάλε (έκθεση που διοργανώνεται δηλαδή κάθε δύο χρόνια) η οποία αν και έχει σαφώς μικρότερη χρονικά ιστορία – «γεννήθηκε» μόλις το 1996 στο Ρότερνταμ της Ολλανδίας – και εντελώς διαφορετικό προφίλ έχει καταφέρει να δημιουργήσει το δικό της κοινό και να κατακτήσει δυναμικά μία θέση στην τριάδα των κορυφαίων γεγονότων μη (εμφανούς) εμπορικού χαρακτήρα που αφορούν την τέχνη εντός ευρωπαϊκών συνόρων πλάι στην Μπιενάλε της Βενετίας και την Ντοκουμέντα.

Νομάδας – καθώς κάθε φορά φιλοξενείται και σε διαφορετική ευρωπαϊκή πόλη – κι ενώ βρίσκεται στην τελική ευθεία για την επόμενη εμφάνισή της, το 2020 στη Μασσαλία, ανακοίνωσε πως για τη 14η έκδοσή της, το 2022, επιστρέφει στα Βαλκάνια (το 2000 είχε κάνει στάση στη Λιουμπλιάνα της Σλοβενίας) και συγκεκριμένα στην Πρίστινα, την πρωτεύουσα του Κοσσυφοπεδίου.

Μπορεί όμως η πρωτεύουσα ενός κράτους ηλικίας μόλις 11 ετών με βαθιές πληγές από το πρόσφατο παρελθόν να υποστηρίξει τη διοργάνωση που παλαιότερα έχουν φιλοξενήσει πόλεις οι οποίες έχουν προλάβει να επουλώσουν έστω και εν μέρει τα τραύματα της Ιστορίας και είναι οικονομικά πιο εύρωστες, όπως η Φρανκφούρτη, η Αγία Πετρούπολη και η Ζυρίχη; Δεδομένου μάλιστα ότι για χάρη της Μανιφέστα δεκάδες καλλιτέχνες από όλο τον κόσμο, επιμελητές και βεβαίως επισκέπτες για περίπου τρεις μήνες θα φτάσουν από ολόκληρη την Ευρώπη – και από άλλες γωνιές του πλανήτη – για να δουν τις προτάσεις που ενέχουν πάντοτε μια γενναία δόση πολιτικής και παρουσιάζονται με καινοτόμες πρακτικές κάθε φορά, είτε στον εκθεσιακό, είτε στον επιμελητικό τομέα;

ΔΗΜΟΣΙΟΣ ΧΩΡΟΣ. Ισως ακριβώς αυτή η «ευθραυστότητά» της σε συνδυασμό με τη σφοδρή επιθυμία της να αναδειχθεί με ταχύτατους ρυθμούς σε μια «ανοιχτόμυαλη μητρόπολη», όπως εξηγούν οι διοργανωτές, να λειτούργησαν και ως άσοι που εξασφάλισαν την επιλογή της. «Η πολιτιστική, νομική και πολιτική παράλυση της δεκαετίας του 1990 είχε ως αποτέλεσμα την απώλεια της αίσθησης του δημόσιου χώρου και την έλλειψη αναγνώρισης για την έννοια του τι είναι κοινό. Εύχομαι η Μανιφέστα να μπορέσει να προσφέρει στην Πρίστινα τα μέσα για την ανακατασκευή, τον επαναπροσδιορισμό και την ανάκτηση ενός ριζοσπαστικοποιημένου και ποικίλου δημόσιου χώρου, ο οποίος εξακολουθεί να φαίνεται ακόμη και σήμερα ως μια πολιτισμική ανατρεπτική πράξη, η οποία μπορεί να αποτελέσει κι έκκληση για αλλαγή» εξηγεί ο ιδρυτής και διευθυντής της Μανιφέστα, ολλανδός ιστορικός τέχνης, Χέντβιγκ Φίτζεν.

Αν αναλογιστεί κάποιος ότι η Πρίστινα είναι πια πόλη όπου το  50% του πληθυσμού του έχει ηλικία μικρότερη των 25 ετών, σύμφωνα με τον δήμαρχό της, Σπεντ Αχμέτι, και όπου «η οθωμανική αρχιτεκτονική αναμειγνύεται με τη μεταπολεμική νεοφιλελεύθερη φιλοσοφία», τελικά κάνει την επιλογή της να μοιάζει ιδανικά εναρμονισμένη με τις αρχές της Μανιφέστα.

Η αποστολή άλλωστε του «παιδιού» που γεννήθηκε στην Ολλανδία στο τέλος  του Ψυχρού Πολέμου και των πολιτικο-κοινωνικο-οικονομικών αλλαγών που ακολούθησαν, είναι να λειτουργήσει ως μια πλατφόρμα διαλόγου ανάμεσα στην τέχνη και την κοινωνία προσκαλώντας την πολιτιστική και ειδικότερα την εικαστική κοινότητα να παράξει νέες εμπειρίες για το ευρύ κοινό άμεσα συνδεδεμένες με τον τόπο που φιλοξενούνται, κινούμενη αντίθετα στο ρεύμα της παγκοσμιοποίησης.

Αποστασιοποιημένη από πρακτικές που συνδέονται με το θεωρούμενο ως κατεστημένο της τέχνης, και με ορισμένες αδύναμες στιγμές, αλλά με έντονη διάθεση πειραματισμού, η Μανιφέστα, είναι συνηθισμένη να έρχεται αντιμέτωπη με δύσκολες συνθήκες και προκλήσεις. Το 2014, η διοργάνωση της Αγίας Πετρούπολης συνάντησε έντονες αντιδράσεις από τον κόσμο της τέχνης ως απάντηση στον σκληρό ρωσικό νόμο που πρόσφατα είχε ψηφιστεί θίγοντας τα δικαιώματα των ομοφυλοφίλων, αλλά και λόγω των γεγονότων στην Κριμαία, ενώ το 2010 η Μανιφέστα στη Λευκωσία ακυρώθηκε όταν προέκυψε διαφωνία που έφτασε ως τα δικαστήρια μεταξύ επιμελητών και οικοδεσποτών σχετικά με τη δημιουργία μιας πρότυπης Σχολής Καλών Τεχνών, η οποία αποτελούσε την κεντρική ιδέα της Manifesta 6, στο κατεχόμενο τμήμα της Λευκωσίας. Το γεγονός αυτό που η ελληνοκυπριακή πλευρά, θεώρησε ως παράνομο, καθυστερώντας όμως πολύ να προβάλει τις αντιρρήσεις της, προκάλεσε τελικά την ακύρωση της Μπιενάλε.