Οταν η Βεργίνα πέρασε {LF}στην αιωνιότητα

Από τα χαρακώματα ενός λόχου στρατιωτών που ήθελε να ελέγχει την περιοχή της Βεργίνας από τους αντάρτες άρχισε να ξετυλίγεται το νήμα για μια από τις κορυφαίες αρχαιολογικές ανακαλύψεις, γεμάτη χρυσό, λάμψη και απτά ίχνη ανθρώπων που άφησαν το στίγμα τους ανεξίτηλο στην Ιστορία. Κατά τη διάνοιξη εκείνων των χαρακωμάτων ήρθε στο φως μια σπασμένη μαρμάρινη επιτύμβια στήλη που άνοιξε τον δρόμο στον Μανόλη Ανδρόνικο για να εντοπίσει τον «Τάφο του Φιλίππου» κάτω από τη Μεγάλη Τούμπα. Μόνο που η «βουβάλα», όπως αποκαλούσε ο δάσκαλος του Μανόλη Ανδρόνικου,  Κωνσταντίνος Ρωμαίος, τη Μεγάλη Τούμπα, ήξερε να κρατά καλά κρυμμένα τα μυστικά της και ανάγκασε τον σπουδαίο αρχαιολόγο να δοκιμάσει σε ακόμη δύο διαφορετικές στιγμές να βυθίσει στο χώμα τη σκαπάνη του στο επίμαχο σημείο, 25 χρόνια μετά την πρώτη του απόπειρα να το ανασκάψει, έως ότου φτάσει στον πρώτο ασύλητο και γεμάτο θησαυρούς μακεδονικό τάφο.

Η διαδρομή του Μανόλη Ανδρόνικου και των συνεργατών του – της Στέλλας Δρούγου και της Χρυσούλας Σαατσόγλου – Παλιαδέλη, αλλά και πλήθος ακόμη εξειδικευμένων συντηρητών, φωτογράφων κι έμπειρων εργατών –  ώς τη στιγμή που κατάφεραν να φέρουν στο φως όσα με περισσή φροντίδα είχαν κρυφτεί πριν από 23 αιώνες, κάτω από τόνους χώματος είχε πολλή αγωνία, ανατροπές, απογοητεύσεις, αλλά και στιγμές συγκίνησης, τις οποίες έχει καταγράψει και ο ίδιος με παραστατικό τρόπο σε κείμενά του, με κυριότερα το «Χρονικό της Βεργίνας» (εκδόσεις Μορφωτικού Ιδρύματος Εθνικής Τραπέζης).

«Για μένα το μεγάλο όνειρο της ζωής μου, το όνειρο 25 χρόνων, να βρω άθικτο τον τάφο της Μεγάλης Τούμπας γινόταν πραγματικότητα. Δεν είχα άδικο που έψαχνα τόσα χρόνια αυτόν τον τεράστιο τύμβο. Τώρα πια ήμουν βέβαιος, όμως ακόμη δεν τολμούσα να το πιστέψω», παρέδιδε πέντε χρόνια μετά την ανακάλυψη που του χάρισε μια θέση στο πάνθεον των κορυφαίων αρχαιολόγων παγκοσμίως. Οπλισμένος με υπομονή, όπως λέει, με τη βοήθεια αυξημένων πιστώσεων που κατάφερε να εξασφαλίσει από το Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης και την ελπίδα ότι αν επιβεβαιωνόταν η υπόθεσή του – πως ο τύμβος έκρυβε τάφους σπουδαίων προσωπικοτήτων και πως το μέγεθός του ήταν τέτοιο ώστε να λειτουργεί αποτρεπτικά για κάθε ιερόσυλο – θα οδηγούσε στη συγκλονιστικότερη ανακάλυψη των τελευταίων εκείνων χρόνων, ξεκίνησε την ανασκαφή στις 31 Αυγούστου του 1977. Οσο όμως κανένα σημάδι στο χώμα δεν μαρτυρούσε την ύπαρξη τάφου κάπου κοντά, «η απογοήτευσή μας ήταν καταθλιπτική». Ο «Τάφος της Περσεφόνης» με την εκπληκτικής ποιότητας τοιχογραφία που μαρτυρούσε το χέρι ενός σπουδαίου ζωγράφου ήταν εκείνος που ήρθε πρώτος στο φως προκαλώντας ανακούφιση στην ανασκαφική ομάδα. Κι ενώ όπως όλα έδειχναν πως σε λίγες ημέρες θα έπρεπε να διακοπούν οι εργασίες, καθώς τα χρήματα τελείωναν και οι βροχές θα ξεκινούσαν άμεσα καθώς το φθινόπωρο είχε προχωρήσει μια έκπληξη ανέτρεψε τα σχέδια όλων. Η θύρα του τάφου που είχε αρχίσει να αχνοφαίνεται σε μικρή απόσταση από τον προηγούμενο δεν είχε παραβιαστεί από τους τυμβωρύχους. Μήπως όμως το γεγονός αυτό δεν ήταν αρκετό για να αποδείξει πως ο τάφος ήταν ασύλητος και έπρεπε να διερευνηθεί το πίσω μέρος της καμάρας, από όπου συνήθιζαν να εισβάλουν οι επιτήδειοι;

«Είναι ασύλητος!»

Με το τσαπάκι που κουβαλούσε μαζί του από το 1952 ο Μανόλης Ανδρόνικος παρά τους αρχικούς του φόβους ότι ο τάφος που είχε ανακαλύψει έπειτα από πολύ κόπο ήταν συλημένος, διαπίστωσε ότι δεν είχε παραβιαστεί μετά την ταφή. Και ήταν στιγμή, που όπως περιγράφει, φώναξε «Είναι ασύλητος! Είναι κλειστός!». Και συνεχίζει την εξομολόγησή του: «Ημουν ευτυχισμένος βαθιά. Είχα λοιπόν βρει τον πρώτο ασύλητο μακεδονικό τάφο. Εκείνη τη στιγμή δεν ενδιαφερόμουν για τίποτε άλλο. Εναν μακεδονικό τάφο δέκα μέτρα μήκος ανέπαφο! Ηταν απίστευτο κι όμως ήταν πια αληθινό».

Το μεγάλο εγχείρημα για το άνοιγμα του τάφου ορίστηκε για τις 8 Νοεμβρίου, την ημέρα που γιορτάζουν οι άρχοντες του Κάτω Κόσμου, όπως σημειώνει χαρακτηριστικά. Οταν μετατοπίσθηκαν οι πρώτοι λίθοι και δημιουργήθηκε ένα άνοιγμα με μήκος λιγότερο από μισό μέτρο και πλάτος 34 εκατοστά επιχείρησε να κοιτάξει το εσωτερικό του τάφου με τη βοήθεια ενός ηλεκτρικού φαναριού. «Ηταν μια στιγμή μοναδική για έναν αρχαιολόγο. Ενιωθα τρομερή συγκίνηση, όμως κατόρθωσα να κυριαρχήσω τα αισθήματά μου. Η εικόνα που αντίκρισα με πάγωσε κυριολεκτικά», θυμάται περιγράφοντας την απογοήτευσή του από την πρόχειρη δουλειά που παρατηρούσε στην κατασκευή της μαρμάρινης θύρας και το τραχύ ασβεστοκονίαμα στους τοίχους χωρίς ίχνος χρώματος. «Ομως αυτή η εντύπωση των πρώτων δευτερολέπτων μεταβλήθηκε ριζικά όταν έσκυψα κατευθείαν κάτω από το άνοιγμα και έριξα το φως προς δάπεδο του πίσω μέρους του θαλάμου. Τώρα έπρεπε να κρατηθώ για να μη φωνάξω από τον ενθουσιασμό. Το ασκημένο μάτι του αρχαιολόγου μπορούσε να καταλάβει αμέσως πως ο τάφος έκρυβε έναν αληθινό θησαυρό (…). Σηκώθηκα γεμάτος ικανοποίηση», σημειώνει. Λίγες μέρες αργότερα κι αφού ήδη είχε αρχίσει να αναζητά την ταυτότητα του νεκρού έφτασε η κορυφαία στιγμή: το άνοιγμα της σαρκοφάγου. «Η μόνη δυσκολία που συναντήσαμε ήταν πως την ώρα που ανασηκώναμε το κάλυμμα, είδαμε καθαρά πια το περιεχόμενο και έπρεπε να μπορέσουμε να κρατήσουμε την ψυχραιμία μας και να συνεχίσουμε τη δουλειά μας, μόλο που τα μάτια μας είχαν θαμπωθεί απ’ αυτό που βλέπαμε και η καρδιά μας πήγαινε να σπάσει από συγκίνηση. Μέσα στη σαρκοφάγο υπήρχε μια ολόχρυση λάρνακα. Επάνω στο κάλυμμά της ένα επιβλητικό ανάγλυφο αστέρι με δεκάξι ακτίνες, και στο κέντρο του ένας ρόδακας (…). Κοιτάζαμε το γοητευτικό θέαμα που μας χάριζε το απροσδόκητο εύρημα και κοίταζε ο ένας τον άλλο χωρίς να μιλά», ανακαλούσε στη μνήμη του ο Μανόλης Ανδρόνικος τη στιγμή που επιχείρησε να βγάλει τη λάρνακα από τη σαρκοφάγο. «Με πολλή προσοχή και περισσότερη συγκίνηση ανασήκωσα το κάλυμμα με το αστέρι πιάνοντάς το από τις δυο γωνίες της μπροστινής πλευράς. Ολοι μας περιμέναμε να δούμε μέσα σ’ αυτήν τα καμένα οστά του νεκρού. Ομως αυτό που αντικρίσαμε στο άνοιγμά της μας έκοψε για μιαν ακόμη φορά την ανάσα, θάμπωσε τα μάτια μας και μας πλημμύρισε δέος: πραγματικά μέσα στη λάρνακα υπήρχαν τα καμένα οστά (…). Αλλά το πιο απροσδόκητο θέαμα το έδινε ένα ολόχρυσο στεφάνι από φύλλα και καρπούς βελανιδιάς που ήταν διπλωμένο και τοποθετημένο πάνω στα οστά. Ποτέ δεν είχα φανταστεί τέτοια ασύλληπτη εικόνα». Αργότερα την ίδια ημέρα κι ενώ βρισκόταν στο αυτοκίνητό του έλεγε σε μια συνομιλία με τον εαυτό του: «”Αν η υποψία που έχεις, πως ο τάφος ανήκει στον Φίλιππο, είναι αληθινή – και η χρυσή λάρνακα ερχόταν να ενισχύσει την ορθότητα αυτής της υποψίας – κράτησες στα χέρια σου τη λάρνακα με τα οστά του. Είναι απίστευτη και φοβερή μια τέτοια σκέψη, που μοιάζει εντελώς εξωπραγματική”. Νομίζω πως δεν έχω δοκιμάσει ποτέ στη ζωή μου τέτοια αναστάτωση, ούτε και θα δοκιμάσω ποτέ άλλοτε. Για μια στιγμή ένιωσα ευτυχισμένος από το συναρπαστικό όνειρο που ζούσα μέρα – μεσημέρι».

1861

Ανασκαφή στην ανατολική πλευρά του ανακτόρου από τον Leon Heuzey και τον αρχιτέκτονα Ηenry Daumet. Αποκάλυψη ενός μακεδονικού τάφου δίπλα στα Παλατίτσια.

1937-1940

Ο Κωνσταντίνος Ρωμαίος ξαναρχίζει την ανασκαφή στο ανάκτορο και αποκαλύπτει έναν μακεδονικό τάφο.

1949-1960

Ο Μανόλης Ανδρόνικος ερευνά το νεκροταφείο των Τύμβων.

1951-52

Ξεκινά την έρευνα στη Μεγάλη Τούμπα.

1962-63

Επιστρέφει για ακόμη μια φορά στη Μεγάλη Τούμπα.

1976

Για τρίτη φορά και πιο συστηματικά πλέον ανασκάπτει τη Μεγάλη Τούμπα.

1977

Η σκαπάνη εντοπίζει τον τάφο του Φιλίππου Β΄.

1978

Ανακάλυψη του ασύλητου τάφου του Αλέξανδρου Δ’.

1980-1986

Αποκαλύπτεται μεταξύ άλλων το θέατρο, τα ιερά της Εύκλειας και της Κυβέλης, τριών ακόμη μακεδονικών τάφων.

1987-1990

Ανακάλυψη του τάφου της βασίλισσας Ευρυδίκης, ανασκαφή στη συστάδα των βασιλισσών και στον βορειοδυτικό τομέα της πόλης.

1992

Θάνατος του Μανόλη Ανδρόνικου.

Οι ανασκαφές και οι εργασίες συντήρησης και ανάδειξης των αρχαιοτήτων στην περιοχή συνεχίζονται από το Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης και το υπουργείο Πολιτισμού.