Βασίλειος Κουρεμένος, ο κοσμοπολίτης πατριώτης

Οι δύο πολυκατοικίες στη Διονυσίου Αρεοπαγίτου που «συγκατοικούν» με το Μουσείο Ακρόπολης προκαλούν τους διερχόμενους επισκέπτες της Αθήνας να στοχεύσουν με τις οθόνες των κινητών τους τις προσόψεις τους, δημιουργίες μιας άλλης εποχής. Ο αρχιτέκτονάς τους Βασίλειος Κουρεμένος αναδύεται στο προσκήνιο με αφορμή και την πρόσφατη εκδήλωση στην Ακαδημία Αθηνών για την αξία της κληρονομιάς του με ελληνικά και ευρωπαϊκά κριτήρια.

«Η αξία της αρχιτεκτονικής του επιβεβαιώνεται και από την αντοχή της στον χρόνο. Τα περισσότερα κτίριά του κατοικούνται άνετα μέχρι σήμερα και αρκετά έχουν χαρακτηριστεί διατηρητέα μνημεία» επισημαίνει η ιστορικός της αρχιτεκτονικής Ελένη Φεσσά – Εμμανουήλ. Η ίδια μελέτησε σε βάθος τον βίο και το έργο του Βασίλειου Κουρεμένου συνθέτοντας τον τόμο της Ακαδημίας Αθηνών (κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Καπόν) που αποτελεί καρπό πολυετούς αρχειακής και επιτόπιας έρευνάς της σε Ελλάδα, Γαλλία και Τουρκία – χώρες στις οποίες διαμορφώθηκε και έδρασε ο αρχιτέκτονας.

ΔΙΑΛΟΓΟΣ ΜΕ ΤΗΝ ΑΚΡΟΠΟΛΗ. Οι δύο αστικές πολυκατοικίες στο 17 και 37 της Διονυσίου Αρεοπαγίτου ανήκουν στις ποιητικότερες δημιουργίες του Κουρεμένου. Η αξία τους οφείλεται κυρίως στην εμπνευσμένη διαμόρφωση των όψεών τους οι οποίες «συνομιλούν» αρμονικά με την Ακρόπολη. Εχουν και οι δύο πολυχρωματική ορθομαρμάρωση και μία ζώνη κάτω από το γείσο η οποία στην πρώτη πολυκατοικία φέρει ψηφιδωτό διάκοσμο με θέματα της ελληνικής μυθολογίας – την επιστροφή του Θησέα από την Κρήτη και τον Οιδίποδα με τη Σφίγγα -, ενώ στη δεύτερη είναι επιχρισμένη επιφάνεια με κεραμιδί χρωματισμό.

Στην είσοδο της πολυκατοικίας της Διονυσίου Αρεοπαγίτου 17 (1933-1935) οι ανάγλυφες μορφές δύο γυναικών με λαϊκές φορεσιές της Δερόπολης, παραπέμπουν στον τόπο καταγωγής της οικογένειας Κουρεμένου. Η συγκεκριμένη πολυκατοικία αποτελεί την εμβληματικότερη έκφραση του «στυλ Κουρεμένου», επισημαίνει η συγγραφέας του τόμου αποτιμώντας ως ευτύχημα για τη νεότερη αρχιτεκτονική κληρονομιά της Αθήνας το ότι απετράπη η κατεδάφισή της, την οποία είχε αποφασίσει το υπουργείο Πολιτισμού το 2007. Σε αυτό συνέβαλαν οι διαμαρτυρίες ειδικών στον Τύπο που ευαισθητοποίησαν την κοινή γνώμη και η δραστηριοποίηση φορέων όπως η Ελληνική Εταιρεία Περιβάλλοντος και Πολιτισμού.

Τα στοιχεία της βιογραφίας του αναφέρουν πως ο Βασίλειος Κουρεμένος ανήκει στους κορυφαίους έλληνες αρχιτέκτονες των ετών 1910-1935. Γεννήθηκε το 1875 στο χωριό Βουλιαράτες της Ανω Δερόπολης Βορείου Ηπείρου – η οποία αποτελούσε μέρος της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας πριν περιέλθει στην Αλβανία με τη Συνθήκη του Λονδίνου (30.5.1913) – και πέθανε στην Αθήνα το 1957. Απόφοιτος της Σχολής Καλών Τεχνών του Παρισιού, καθηγητής στο Μετσόβιο Πολυτεχνείο, μέλος της Ακαδημίας Αθηνών, αντεπιστέλλον μέλος της Κεντρικής Εταιρείας Γάλλων Αρχιτεκτόνων, έζησε και δημιούργησε σε μία από τις πιο πολυτάραχες περιόδους της ελληνικής και ευρωπαϊκής Ιστορίας.

ΠΑΡΙΣΙ ΚΑΙ ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΥΠΟΛΗ. Στο Παρίσι μετά τις σπουδές του ανέλαβε αναθέσεις έργων από εκλεκτούς εργοδότες και εκπροσώπους της διευρυμένης «αστικής τάξης» της μπελ επόκ και του Μεσοπολέμου. Εκεί προετοιμάστηκε για τον σχεδιασμό δημόσιων έργων. Κάτι που όταν επέστρεψε στην Ελλάδα δεν το αξιοποίησε στον βαθμό που το επιθυμούσε. Μεταξύ εναρμόνισης της νεωτερικότητας με την παράδοση, ο Κουρεμένος διαλέγεται με το νέο πνεύμα της εποχής, αλλά και την Ιστορία. Συνεχίζει την αρχιτεκτονική του στην Κωνσταντινούπολη όπου κατασκευάζει ένα έργο γοήτρου σε ένα από τα εμπορικότερα σημεία της πλατείας Καράκοϊ με θέα προς τη γέφυρα του Γαλατά. Το υποκατάστημα της Τράπεζας Αθηνών, έργο της περιόδου 1911-1913, με όψεις στο πνεύμα του αφαιρετικού κλασικισμού και στοιχεία αρ νουβό, σήμερα αποτελεί παράρτημα του ιδιωτικού Πανεπιστημίου Sabanci.

Οι μεγάλες γεωπολιτικές αλλαγές στη Βαλκανική βρίσκουν τον πατριώτη αρχιτέκτονα στην Αδριανούπολη τη διετία 1920-1922, ως γενικό τεχνικό επιθεωρητή του Εποικισμού της ελληνικής διοίκησης. Εκεί ασχολείται με τη μελέτη και επίβλεψη 2.500 νέων και επισκευαζόμενων κατοικιών για τη στέγαση των παλιννοστούντων Θρακών και προσφύγων.

Από το 1923 έως τα τέλη της δεκαετίας του 1930 ακολουθεί τον τριπλό δρόμο του συνθέτη αρχιτέκτονα, του ακαδημαϊκού και καθηγητή και του εργολήπτη – κατασκευαστή. Είναι η πιο παραγωγική περίοδος της σταδιοδρομίας του. Τότε πραγματοποιείται ο κύριος όγκος του μεταρρυθμιστικού έργου του Κουρεμένου στους τομείς της αστικής κατοικίας και πολυκατοικίας, των κτιρίων δημόσιας χρήσης [μέγαρο του Μετοχικού Ταμείου Πολιτικών Υπαλλήλων στη Λυκούργου 12 και Αθηνάς, το κεντρικό κατάστημα της Τράπεζας Χίου (1923-1925) επί της οδού Αριστείδου 4, σημερινό υποκατάστημα της Τράπεζας Πειραιώς], των γραφείων – καταστημάτων (το εμπορικό κτίριο «Στοά Αγίου Γεωργίου» της οδού Κολοκοτρώνη 12) και των «ναϊσκόμορφων» ταφικών μνημείων (Κωνσταντίνου Σταθάτου, του Οθωνα και της Αθηνάς Σταθάτου, του Δημητρίου Αιγινήτη, των οικογενειών Γεωργίου Νομικού και Μιχαήλ Θεοτοκά και του Ιωάννη Απάζογλου) στο Α’ Νεκροταφείο Αθηνών.

ΕΥΕΡΓΕΤΗΣ. Ως συνεχιστής της παράδοσης των ηπειρωτών ευεργετών και ένθερμος οπαδός της αξιοκρατίας, ο Κουρεμένος κληροδότησε το μεγαλύτερο μέρος της περιουσίας του στην Ακαδημία Αθηνών για τη χορήγηση υποτροφιών σε ταλαντούχους νέους για σπουδές αρχιτεκτονικής ή καλών τεχνών ή μουσικής. Και στη γαλλική Αρχιτεκτονική Ακαδημία για την οικονομική ενίσχυση επιλεγμένων σπουδαστών της Σχολής Καλών Τεχνών του Παρισιού.

«Ο κοσμοπολίτης πατριώτης παραμένει υποτιμημένος στην ιστορία της νεοελληνικής αρχιτεκτονικής» επισημαίνει η Ελένη Φεσσά – Εμμανουήλ. Το περιορισμένο ενδιαφέρον για τον Βασίλειο Κουρεμένο οφείλεται στη γεωγραφική διασπορά του έργου του, στην απώλεια του μεγαλύτερου μέρους των σχεδίων του. Επιπλέον, τα μετριοπαθώς νεωτερικά ρεύματα στα οποία ανήκουν τα έργα του Κουρεμένου δεν έχουν μελετηθεί επαρκώς. Καθώς τα κυρίαρχα ρεύματα της αβανγκάρντ αρχιτεκτονικής συγκεντρώνουν το μεγαλύτερο ενδιαφέρον στην αρχιτεκτονική ιστοριογραφία του 20ού αιώνα.