Αυτός είναι ο «Οθέλλος» του 2022

^{Πράξη 1η:} Ολα ξεκινούν με έναν «ελέφαντα στο δωμάτιο». Αλλά, σε αντίθεση με τον όρο της ψυχικής υγείας, αυτόν τον ελέφαντα και τον βλέπουμε απέναντί μας και δεν κλείνουμε ποτέ τα μάτια μας στην παρουσία του. Είναι η εισαγωγική σκηνή του Μπομπ Ουίλσον στον «Οθέλλο» του Βέρντι, την όπερα τεσσάρων πράξεων που μόλις ενέταξε στο ρεπερτόριό της η Εθνική Λυρική Σκηνή για να ανεβάσει στην Ελλάδα το 2020, ως συμπαραγωγή με το Φεστιβάλ του Μπάντεν Μπάντεν – την πρώτη διεθνή στο πλαίσιο της δωρεάς του Ιδρύματος Σταύρος Νιάρχος για το καλλιτεχνικό πρόγραμμά της (20 εκατ. ευρώ). Ο μεγάλος λαστιχένιος ελέφαντας, λαβωμένος στο έδαφος, την ώρα που ξεψυχά (;), ήταν το εικαστικό εφέ του κορυφαίου αμερικανού σκηνοθέτη στη δική του εκδοχή για το Πασχαλινό Φεστιβάλ της Γερμανίας. Ο Ουίλσον δεν ήταν μόνος του στη «μαρκίζα» της πρόβας τζενεράλε την οποία παρακολουθήσαμε τρεις ημέρες πριν από την πρεμιέρα της παράστασης (στις 13/4). Βλέπαμε μπροστά μας, πάνω στο πόντιουμ, τον 82χρονο Ζούμπιν Μέτα να διευθύνει τη Φιλαρμονική του Βερολίνου (αν και για τους επαΐοντες, το σύνολο βρίσκεται σε τέτοιο επίπεδο, ώστε σχεδόν να παίζει μόνο του ακολουθώντας με τελετουργική ευγένεια τις οδηγίες του μαέστρου). Κι ύστερα κατέκτησαν τη σκηνή οι ερμηνευτές: ο Στιούαρτ Σκέλτον, που, όπως μάθαμε αργότερα μιλάει 9 γλώσσες, η Σόνια Γιόντσεβα – Δυσδεμόνα, που βρίσκεται στο πρώτο στάδιο της εγκυμοσύνης, ο Βλαντίμιρ Στογιανόφ – Ιάγος κ.ά.

^{Πράξη 2:} Οι φωτογραφίες που συνοδεύουν την ανταπόκριση μιλάνε από μόνες τους. Στις περίπου δυόμισι ώρες που διαρκεί η παράσταση βρεθήκαμε στην επικράτεια του Μπομπ Ουίλσον. Οι πρώτοι νέον φωτισμοί που άναψαν μέσα στο σκοτάδι υπενθύμισαν ότι πάνω στη σκηνή βρίσκονταν όλα τα στοιχεία της αβάν γκαρντ τεχνικής του, που στοιχειοθετεί την αισθητική ενός μεγάλου καλλιτέχνη της εποχής μας. Καταρχάς το αξίωμά του: χωρίς φως, δεν υπάρχει χώρος. Ο μινιμαλισμός των μέσων «δημιουργεί» τη σκηνή. Οι μονωδοί μόνο φαινομενικά κινούνται σαν μηχανικοί στρατιώτες ή μαριονέτες. Ακριβώς η ελεγχόμενη κίνηση είναι που κρύβει τις εντάσεις κάτω από την επιφάνεια της φόρμας. Το μακιγιάζ των προσώπων στα «χρώματα του Ουίλσον» (άσπρο με αδρές μαύρες γραμμές) είναι ακόμη ένα σήμα κατατεθέν στο εικαστικό στυλιζάρισμα. Ο κανόνας θέλει τους δημοσιογράφους να μην μπαίνουν εύκολα στα χωράφια της κριτικής, αν δεν ανήκει στον τομέα τους (και ο υπογράφων, όπως και ο συνάδελφος Ηλίας Μαγκλίνης, με τον οποίο παρακολουθήσαμε την παράσταση, δεν δηλώνουν μουσικοκριτικοί), αλλά αρκεί ίσως η παρατήρηση ότι η αισθητική του Ουίλσον εξυπηρετεί την ανάδειξη των απολύτως απαραιτήτων της όπερας. Οι θεατές του 2022 θα παρακολουθήσουν μια γεωμετρία, μοναδική φιλοδοξία της οποίας είναι να περικλείσει την «ψυχή» του «Οθέλλου» και να αναδείξει τη μουσική του Βέρντι.

^{Πράξη 3η:} Στο δείπνο που παραχώρησε ο καλλιτεχνικός διευθυντής του Φεστιβάλ του Μπάντεν Μπάντεν, Αντρέας Μούλιχ – Τσεμπχάουζερ (που, παρεμπιπτόντως, ολοκληρώνει φέτος τη θητεία του ύστερα από 21 χρόνια), ο Μπομπ Ουίλσον ήταν εμφανώς κουρασμένος, αλλά και ευδιάθετος. Η τέταρτη κατά σειρά παραγωγή επί γερμανικού εδάφους και η δεύτερη στο Μπάντεν Μπάντεν τον καθιστά ένα είδος «πολιτισμικού ήρωα» για το γερμανικό θέατρο (καθόλου τυχαία, το περιοδικό της εφημερίδας «Die Zeit» φιλοξενούσε συνέντευξή του τις ημέρες της πρεμιέρας). Στη δική μας συζήτηση επέμεινε στην αναδημιουργία ενός κλασικού έργου με τους όρους της προσωπικής ανάγνωσης: «Η δυσκολία είναι να μη γίνεις υπηρέτης των μεγάλων δασκάλων. Δεν μπορείς να ξαναγράψεις ούτε τον Βέρντι ούτε τον Σαίξπηρ. Οφείλεις σεβασμό στα αριστουργήματα ψάχνοντας τον δικό σου δρόμο». Αναφέρθηκε επίσης στη σημαδιακή χρονιά του 1967, όταν συναντήθηκε τυχαία με τον 13χρονο τότε κωφάλαλο Αφροαμερικανό Ρέιμοντ Αντριους. Σύμφωνα με την ιστορία που έχει αναφέρει σε παλιότερες συνεντεύξεις του, βρέθηκε μπροστά στον ξυλοδαρμό του από έναν αστυνομικό. Ο Ουίλσον αντέδρασε, τους συνόδευσε στο αστυνομικό τμήμα και εκεί έμαθε ότι το παιδί ζούσε με τη δωδεκαμελή οικογένειά του σε ένα δυάρι. Στο επόμενο διάστημα κατάφερε να τον υιοθετήσει και να αναλάβει την εκπαίδευσή του. Το 1971 παρουσίασε το πρώτο του θεατρικό έργο, «Το βλέμμα του κωφού», μια σιωπηλή όπερα με πρωταγωνιστή τον Ρέιμοντ. «Ενα μεγάλο μάθημα που πήρα ένα βράδυ ήταν όταν τον φώναξα κανονικά με το όνομά του και δεν πήρα καμιά απόκριση. Εκανα, όμως, κάτι άλλο παράξενο στη συνέχεια: του φώναξα με τον τρόπο ενός κωφού ανθρώπου που βάζει όλη την ενέργειά του να ακουστεί. Και τότε γύρισε το κεφάλι του. Ενιωσε τις δονήσεις. Το σώμα του ήταν “εξοικειωμένο” με αυτές παρά με τους ήχους. Το σώμα του άκουγε, όχι τα αφτιά. Αυτό έγινε ένα από τα κλειδιά στη συνεργασία μου με τους ηθοποιούς: πώς νιώθουν τον ήχο με το σώμα τους». Η μέθοδος μάλιστα με την οποία προετοιμάζει τις παραστάσεις μαζί τους έχει αλλάξει στο πέρασμα των χρόνων: «Στην αρχή πήγαινα στις πρόβες έχοντας πολλές ιδέες από πριν. Τα τελευταία χρόνια πηγαίνω στις πρόβες, βλέπω την εικόνα και αφήνω την κατάσταση να μιλήσει μέσα μου. Πλέον θεωρώ χάσιμο χρόνου το κυνήγι των ιδεών». Σε μια άλλη αποστροφή αναφέρθηκε στη γνωριμία του με την Ειρήνη Παππά, αλλά και στην ελληνική περιπέτειά του το 1972 όταν μια αστυνομικός τον συνέλαβε στο Ηράκλειο της Κρήτης για κατοχή χασίς, λίγο πριν ταξιδέψει στο Ιράν όπου θα σκηνοθετούσε το «KΑ MΟUNTain and GUARDenia Terrace». Κατέληξε στο κρατητήριο για δύο ημέρες πριν μεταφερθεί σε άλλη φυλακή για να απελευθερωθεί τελικά ύστερα από έξι εβδομάδες με εγγύηση (πιθανότατα με παρέμβαση της Τζάκι Κένεντι).

^{Πράξη 4η:} Μετά το Μπάντεν Μπάντεν η παραγωγή θα μεταφερθεί στην Αθήνα, για να αποθηκευτεί στη Λυρική Σκηνή ως το πρώτο εξάμηνο του 2022, οπότε αναμένεται το ανέβασμά της. «Για μένα το πιο ενδιαφέρον πλέον κομμάτι στην περίοδο της δωρεάς είναι οι συμπαραγωγές, αλλά και η “εξαγωγή” παραγωγών από την κεντρική σκηνή, το Μπαλέτο και την Εναλλακτική Σκηνή προς το εξωτερικό», λέει ο καλλιτεχνικός διευθυντής της Λυρικής Σκηνής Γιώργος Κουμεντάκης. «Εκτός, όμως, από τους τίτλους, τα διεθνή ονόματα και τον καταμερισμό των παραγωγών μέσα στις χρονιές, θα ήθελα ύστερα από τη θητεία μου να έχει ολοκληρωθεί ένας κύκλος παραστάσεων που θα μείνουν στη Λυρική. Ενα ρεπερτόριο – περιουσιακό στοιχείο που θα μπορεί να αναβιώσει έργα για τα επόμενα χρόνια». Κανείς δεν γνωρίζει προφανώς πόσο αλλαγμένο θα είναι το τοπίο στην πολιτιστική Αθήνα ύστερα από τρία χρόνια, όταν ο «Οθέλλος» θα δέχεται τους θεατές στη Λυρική Σκηνή. Η σύγκριση είναι αδόκιμη, αλλά πίσω από τις εντυπώσεις για το ανέβασμα στο Μπάντεν Μπάντεν, υπήρχε η πόλη. Σε όλη τη διάρκεια των προβών η Φιλαρμονική του Βερολίνου είχε ξεχυθεί σε διάφορα σημεία της για να παίξει αφιλοκερδώς. Ο καλλιτεχνικός διευθυντής είχε λειτουργήσει με την ασφάλεια και την ελευθερία που του παρείχαν οι ιδιώτες χορηγοί, καθώς το Πασχαλινό Φεστιβάλ δεν δέχεται κρατική επιχορήγηση. Και οι επικεφαλής σε άλλους πολιτιστικούς οργανισμούς, όπως το Μουσείο Frieder Burda, που μετρά 15 χρόνια λειτουργίας, παρέπεμπαν με περηφάνια στις εκδηλώσεις του Φεστιβάλ. Για μια στιγμή, ο περαστικός επισκέπτης αναλογιζόταν το μόνιμο ερώτημα: σημασία δεν έχει τόσο η τέχνη που παράγεται όσο το αποτύπωμα που αφήνει στην πόλη και οι δεσμοί που αναπτύσσει μαζί της. Το μέλλον – στην περίπτωσή μας, το 2022 – είναι ήδη μια άλλη χώρα.

«Οι κλασικοί θα μείνουν, οι ρομαντικοί θα ξεχαστούν»

Λίγο πριν τον αποχαιρετήσουμε ο Μπομπ Ουίλσον απάντησε στην ερώτηση εάν κατά την προετοιμασία της όπερας ανακάλυψε νέες παραμέτρους για τον Βέρντι ή τον Σαίξπηρ. Κάποια στιγμή στη διάρκεια της απάντησής του (που ακολουθεί) αρχίζει να σχεδιάζει στο τραπεζομάντιλο τα σχήματα της φόρμας στα οποία αναφέρεται. Για την ιστορία, το τραπεζομάντιλο από το εστιατόριο της Αίθουσας Συναυλιών του Μπάντεν Μπάντεν το κράτησε ο καλλιτεχνικός διευθυντής του Φεστιβάλ, Αντρέας Μούλιχ – Τσεμπχάουζερ.

«Νομίζω ότι όσοι αναφέρονται στα έργα μου παραβλέπουν συχνά την κλασική “κατασκευή” τους. Αρκετοί δεν τη βλέπουν καν ψάχνοντας μονίμως την αβάν γκαρντ ή τον μοντερνισμό, όπως λένε. Κι όμως, από την αρχιτεκτονική του σκηνικού ώς την τοποθέτηση των τραγουδιστών, όλα είναι μια κατασκευή. Ο,τι συμβαίνει στον Βέρντι και, φυσικά, στον Σαίξπηρ. Ο “Οθέλλος” ξεκινάει με τον ήχο μιας θύελλας για να καταλήξει σε piano. Πρόκειται για μια απλή φόρμα. Δείτε, όμως, και τη φόρμα που ακολούθησα στο “Ο Αϊνστάιν στην παραλία” (σ.σ.: το 1976 για το Φεστιβάλ της Αβινιόν, σε συνεργασία με τον Φίλιπ Γκλας). Υπήρχαν τέσσερις πράξεις και τρία μοτίβα, απολύτως εναρμονισμένα σε μια κλασική κατασκευή. Στο “Life and Times of Joseph Stalin” (1973) η πρώτη πράξη συνδεόταν με την έβδομη, η δεύτερη με την έκτη κ.ο.κ. Στο επίκεντρο – στην τέταρτη πράξη – βρισκόταν το σημείο καμπής, όπως συμβαίνει στον “Βασιλιά Ληρ”. Είναι το σημείο που ο ήρωας φωνάζει: «Καλύτερα να γίνει χίλια κομμάτια η καρδιά μου παρά να κλάψω! Αχ, τρελέ μου, θα τρελαθώ!» (μετάφραση Ερρίκου Μπελιέ). Για μένα ο μεγαλύτερος χορογράφος του 20ού αιώνα ήταν ο Ζορζ Μπαλανσίν. Δείτε τα πρώτα του έργα, τον “Απόλλωνά” του: κλασικές κατασκευές. Το μόνο που θα μείνει στον χρόνο είναι οι κλασικοί. Αντιθέτως, οι ρομαντικοί θα ξεχαστούν».