Ηρωες χωρίς τις μάσκες τους

Ο πολυγραφότατος νευροψυχίατρος Μπόρις Σιρουλνίκ, Γάλλος ρωσο-πολωνικής καταγωγής, που εξειδικεύεται στην επιστήμη της συμπεριφοράς, μελετά σ’ αυτό το σημαντικό βιβλίο τη διαμόρφωση και την πρόσληψη της έννοιας του ήρωα. Από την ανάπτυξη του παιδιού ώς την εξέλιξη της Ιστορίας, αλλά και την τρέχουσα καθημερινότητα. Με γονείς που εξοντώθηκαν από τους Ναζί, ο Σιρουλνίκ εισέρχεται στο κοινωνικοπολιτικό πεδίο της αφήγησης και της ανάδειξης προτύπων μέσα από τις ψυχολογικές διεργασίες του ατόμου από και προς το πολιτισμικό του περιβάλλον.

Θα μπορούσε ένας ήρωας να υπάρχει στα κρυφά; Μα τότε δεν θα ήξερε ούτε ο ίδιος πως είναι ήρωας. Η κατασκευή του υφίσταται συνήθως στον προφορικό λόγο. Αυτό που λέμε συχνά: από στόμα σε στόμα. Κάθε αφήγηση είναι και μια εκτροπή εκείνου που ονομάζουμε πραγματικότητα. Αφού πρόκειται για αναζήτηση εικόνων και λέξεων στη μνήμη μας, οι οποίες θα οικοδομήσουν μια άλλη πραγματικότητα, αυτή τη φορά μέσα στην αναπαράσταση – σαν μετάφραση. Η ηρωοποίηση είναι μια θεραπευτική συνενοχή και αναπτύσσεται σε περιβάλλον ερήμωσης κάθε νοήματος. Σ’ ένα «πολιτισμικό χάος» όπως μπορεί να το αισθανθεί ο καθένας. Η προσκόλληση σε κάτι το καθησυχαστικό, που συνήθως το κουβαλάμε από παιδιά.

Για να εξετάσουμε όμως την πολυποίκιλη υφή του ήρωα, θα πρέπει να γυρίσουμε λίγο πίσω. Από τα παιδικά μας χρόνια ήρωας είναι εκείνος που μας δίνει τη δύναμη να αντιμετωπίσουμε την απελπιστική καθημερινότητα. Ο ποιητικός Ρεμί από το «Χωρίς οικογένεια», ο Ολιβερ Τουίστ του Ντίκενς που ξέφυγε από το περιθώριο, ο Ταρζάν με την τσακισμένη παιδική ηλικία που μας προστατεύει από τον κακό πολιτισμό, η Ζαν Ντ’ Αρκ του θεϊκού καλέσματος, ο ορφανός Σπάιντερμαν που θα τα βάλει με το υπέρτερο κακό, ο Ρωμύλος και ο Ρώμος που από εγκαταλειμμένα παιδιά γίνονται βασιλιάδες και τόσοι άλλοι.

Αυτές οι ηρωικές καταστάσεις χαρακτηρίζονται από το ίδιο μοτίβο: ένα παιδί δίχως ρίζα γλιτώνει τον θάνατο και όταν ενηλικιωθεί ξέρει τι πρέπει να κάνει για να μεταμορφωθεί σε σωτήρα – αφού φυσικά προέρχεται από τα λαϊκά στρώματα. Αυτοί που εύχονται να σωθούν δεν έχουν παρά να υποταχθούν σ’ εκείνον που ξέρει να νικά τον θάνατο. Ο ήρωας είναι εδώ το αντίδοτο στη φυσική αδυναμία των παιδιών. Σήμερα ο σύγχρονος ήρωας είναι ο μετανάστης ή εκείνος που έχει κινητικά προβλήματα κ.ά. Εκείνος που έχει ξεκινήσει από τα χαμηλά και μπορεί να φτάσει ψηλά. Η εγκατάλειψη και το «χωρίς οικογένεια» επανέρχεται ξανά και ξανά για να υπενθυμίσει τις αδυναμίες μας, βασισμένα στον πανάρχαιο μωσαϊκό νόμο.

Ο ήρωας δεν είναι μόνο ο «υπεράνθρωπος» αλλά όποιος ξεπηδά μέσα από τη γραφομηχανή του πολέμου. Εκεί πλέκουμε το εγκώμιο όσων πέθαναν για εμάς. Στη γήινη καθημερινότητα αυτοί οι άνθρωποι υπήρξαν ατελείς. Αλλά χάρη στην τέχνη της αφήγησης μετατράπηκαν σε μύθους. Ο ήρωας τοποθετείται πάνω από τον λαό σε μια θεατρική αναπαράσταση. Σε μια χίμαιρα όλα είναι αληθινά. Ενα συνονθύλευμα πραγματικών στοιχείων συνθέτει ένα φανταστικό ζώο. Πιστεύουμε σ’ αυτήν ως κάτι το προφανές. Ετσι υποτασσόμαστε σε αυτό που φανταστήκαμε. Ενας αληθινός ήρωας πρέπει να φλερτάρει με τον θάνατο και να δεχτεί να πεθάνει για να ζήσουν οι δικοί του. Αυτό το θανάσιμο συμβόλαιο δεν είναι αυτοτιμωρία όπως τη νιώθει ένας ενοχικός άνθρωπος, αλλά προαγωγή. Εμείς είμαστε δέσμιοι ενός λογικού παραληρήματος, μιας συναισθηματικής παγίδας που παραπλανά τη σκέψη: τα πολιτισμικά στερεότυπα. Οπως για παράδειγμα οι Εβραίοι στο γκέτο της Βαρσοβίας που αντιστάθηκαν, δεν ηρωοποιήθηκαν επί σαράντα χρόνια.

Το αντίθετο των ηρώων

Από τους μυθικούς ήρωες ζητούμε να αναπτερώσουν τον καταρρακωμένο ψυχισμό μας. Ομως δεν είναι πάντα έτσι. Το Αουσβιτς για παράδειγμα ή οι Ερυθροί Χμερ δεν ήταν προϊόν βαρβαρότητας, αλλά το αντίθετο. Ηταν αποτέλεσμα της τάξης, αλλά μιας τάξης δίχως ετερότητα. Μιας τάξης ολοκληρωτισμού. Η συναισθηματική ένταση που δημιουργείται σε περιόδους αποσταθεροποίησης ωθεί τα άτομα να ομαδοποιούνται κάτω από μια δυαδική σκέψη πόλωσης. Είναι μεγάλη ευτυχία να ανήκεις σε μια ευρύτερη παρέα που θαυμάζει τον ίδιο ήρωα και να αγνοείς οτιδήποτε δεν ανήκει σε αυτήν. Είναι μια πολιτισμική διαδικασία ακραίας δέσμευσης, όπου οι δοξασίες κατακλύζουν τα πάντα, με αποτέλεσμα οι μετριοπαθείς να υποχωρούν. Σε αυτές τις περιπτώσεις ο λόγος της αλήθειας μετατρέπεται σε σιωπή.

Η θυσία είναι το σημείο καμπής στο προφίλ των ηρώων που συμπληρώνεται από την κάθαρση. Στον εφηρμοσμένο κομμουνισμό υπήρχε η ιερότητα ενσαρκωμένη από τους ήρωες. Στον φιλελευθερισμό έχουμε τον ξέφρενο θρίαμβο του ατόμου. Σε αμφότερες τις περιπτώσεις το τίμημα το πληρώνουν κάποιοι άλλοι. Εδώ υπάρχει μια τεράστια ελλειματική ανάπτυξη που ορίζεται από την ικανοποίηση της μερικής ενόρμησης, χωρίς πρόσβαση στο συνολικό αντικείμενο. Ετσι το πολιτισμικό πρότυπο κατασκευάζει το δικό του ηρωικό καλούπι και φανερώνει σε μια και μόνο εικόνα το κοινωνικό του πλάνο. Οταν μια χώρα μπαίνει σε μια δύσκολη καμπή, τότε έρχονται τα λάβαρα του παρελθόντος να εξυμνήσουν την «αθωότητα». Οι ήρωες που μεταμορφώνονται σε είδωλα πυροδοτούν τα πάθη και φρενάρουν τη σκέψη.

Είναι οι ήρωες αγαπητοί από όλους; Οχι όταν εισέρχονται σε ιδεολογικό πλαίσιο. Το ακροατήριο δεν αντέχει μια μαρτυρία που αντιτίθεται στις αντιλήψεις του. Ο 21ος  αιώνας, τουλάχιστον στις αρχές του, είναι προνομιακό πεδίο ηρώων, κατά τον Μπορίς Σιρουλνίκ. Η εξαπάτηση είναι ακόμη πιο εύκολη όταν δεν έχουμε μάθει να κρίνουμε. Τα κοινωνικά δίκτυα επιτείνουν αυτή την κατάσταση. Η υπαρξιακή μας αποδυνάμωση εμφανέστατη. Οι ήρωες πια δεν είναι οι ευγενικοί ανθρακωρύχοι του Ζολά ή ο Ναπολέοντας των κατακτήσεων. Είναι πολυεστιακά κολάζ αφηγήσεων του παρελθόντος που δεν βάζουν την Ιστορία σε κίνηση. Εμείς από τη μεριά μας θα πρέπει να επαναλειτουργήσουμε σε έναν πολιτισμικό χώρο για να μπορέσει να οργανώσει έναν κόσμο τον οποίο μπορεί να μοιραστεί.

Μπορίς Σιρουλνίκ
Η γέννηση του ήρωα
Μτφ. Αννα Πλεύρη, Γιοβάνα Βεσσαλά, εκδ. Κέλευθος, σελ. 256
Τιμή: 18 ευρώ