Η Μεσογείων των «ηττημένων»

«Θυμάμαι έναν μακρύ διάδρομο που κατέληγε σε ένα άνοιγμα σαν χολ, όπου γύρω είχε τουλάχιστον δύο γραφεία. Ο ασφαλίτης με έσπρωξε σε ένα απ’ αυτά, μπαίνοντας κι ο ίδιος, και είπε: “Εφερα τον Κοτανίδη, με χτύπησε και πήγε να το σκάσει”. Πίσω από το γραφείο ήταν καθισμένος ένας μελαχρινός τύπος με το μαλλί χτενισμένο πίσω, κολλημένο με μπριγιαντίνη, και γύρω του τουλάχιστον άλλοι τρεις. Το μόνο που πρόλαβα να δω ήταν η ταμπέλα πάνω από το γραφείο που έγραφε: Πέτρος Μπάμπαλης, Αστυνόμος Β…» (Γιώργος Κοτανίδης, «Ολοι μαζί τώρα», 2011). Η ιστορία της Υποδιεύθυνσης Γενικής Ασφαλείας Αθηνών, την περίοδο 1971 – 1974, είναι γραμμένη με πολλές αφηγήσεις, όπως αυτή του γνωστού ηθοποιού. Στην περίπτωσή της μάλιστα την ιστορία την έγραψαν οι «ηττημένοι» της ιστορίας, οι άνθρωποι της διπλανής πόρτας που σύρθηκαν στα κελιά της ανάκρισης, υπέμειναν τα βασανιστήρια και υπέστησαν την τυφλή ιδεοληψία της διοίκησης των συνταγματαρχών.

Αυτές τις μελανές σελίδες της σύγχρονης ιστορίας μας θυμίζει μέσα από την έρευνά του ο Λεωνίδας Καλλιβρετάκης, ως επιστημονικός υπεύθυνος της έκδοσης «Μεσογείων 14 – 18», την οποία του ανέθεσε η Γενική Γραμματεία Ερευνας και Τεχνολογίας του υπουργείου Παιδείας, Ερευνας και Θρησκευμάτων. Οπως επισημαίνει στον πρόλογο η γενική γραμματέας Πατρίτσια Κυπριανίδου: «Το ενδιαφέρον για εμάς είναι ότι, κατά την υπό μελέτη περίοδο, η Γενική Ασφάλεια στεγαζόταν στο κτίριο της οδού Μεσογείων 14 – 18, στο ίδιο δηλαδή κτίριο όπου από το 1986 έως σήμερα στεγάζεται η Γενική Γραμματεία…».

Ο διευθυντής Ερευνών του Ινστιτούτου Ερευνών του Εθνικού Ιδρύματος Ερευνών, με ξεχωριστές περγαμηνές στην ιστοριογραφία της συγκεκριμένης περιόδου, παρέδωσε μια διεισδυτική μελέτη για τους διώκτες και διωκόμενους της εποχής. Τα ονόματα των πρωταιτίων – ακόμη και τα παρατσούκλια των βασανιστών – καταγράφονται πλήρως, ως μια υπενθύμιση για την «κοινοτοπία του κακού» (προκαλεί, αν μη τι άλλο, αμηχανία να γνωρίζεις ότι τα θύματα γνώριζαν τον βασανιστή τους σαν «Μήτσο τον επιλοχία» ή «Μούχλα»). Οι πρώτοι πολιτικοί κρατούμενοι αναφέρονται επίσης: είναι οι κατηγορούμενοι για συμμετοχή στην αντιστασιακή οργάνωση «Ανεξάρτητη Αριστερά». Στην εξιστόρηση που ακολουθεί εντοπίζει κανείς γνωστές προσωπικότητες από το ΚΚΕ Εσωτερικού (όπως ο Μήτσος Παρτσαλίδης και ο Μπάμπης Δρακόπουλος) και την οργάνωση «20ή Οκτώβρη». Σημαντικό τμήμα της έρευνας αφιερώνεται, εξάλλου, στη δράση της Ασφάλειας σε βάρος του φοιτητικού κινήματος, εξαιτίας των κινητοποιήσεών του, όπως η απεργία στην Ανωτέρα Σχολή Υπομηχανικών (Μάρτιος 1972), οι διαλέξεις της Εταιρείας Μελέτης Ελληνικών Προβλημάτων (ΕΜΕΠ) και της Ελληνοευρωπαϊκής Κίνησης Νέων (ΕΚΙΝ) και, φυσικά, οι πρώτες αντιδικτατορικές εκδηλώσεις στα Προπύλαια του Πανεπιστημίου, στις 21 Απριλίου 1972. Οι συλλήψεις και οι βιαιοπραγίες της Ασφάλειας είναι απλώς η «προετοιμασία» για τον τρόπο που θα αντιμετωπίσει τον Φεβρουάριο του 1973 τη μεγάλη κατάληψη της Νομικής.

Η ΜΕΓΑΛΗ ΕΙΚΟΝΑ. Ο Λεωνίδας Καλλιβρετάκης εργάζεται με διπλό τρόπο στο βιβλίο. Εστιάζει στις μικροϊστορίες των θυμάτων και τη βία της διοίκησης, ενώ παράλληλα ανοίγει την οπτική του στη μεγάλη εικόνα της εποχής (και εδώ, προφανώς, η συσσωρευμένη γνώση του από προηγούμενες έρευνες λειτουργεί καταλυτικά). Στο πλαίσιο αυτό αναφέρεται στο εγχείρημα του Παπαδόπουλου για ελεγχόμενη «ομαλοποίηση» στο τότε καθεστωτικό πλαίσιο (θα φτάσει σε αδιέξοδο με τη δυναμική είσοδο του μαζικού φοιτητικού κινήματος), το κίνημα του Πολεμικού Ναυτικού, τις διαδηλώσεις στο μνημόσυνο για τον Γεώργιο Παπανδρέου στο Α’ Νεκροταφείο (4 Νοεμβρίου 1973) και, τέλος, την εξέγερση του Πολυτεχνείου. Ως προς την τελευταία είναι καίρια η υπενθύμισή του για την αρχική συγκρατημένη στάση των ανδρών της Ασφαλείας: «Είχαν πλήρη συνείδηση της οργής που είχε προκαλέσει η δράση τους, η βαναυσότητα και οι κακοποιήσεις των κρατουμένων στο κτίριο της Μεσογείων…». Η στάση αυτή θα αλλάξει με την «αλματώδη επέκταση των αντιδικτατορικών εκδηλώσεων», οπότε θα δοθεί η εντολή για «επιχείρηση καταστολής».

Η έκδοση περιέχει στιγμιότυπα και σκηνές μέσα από τα κελιά ανάκρισης, ο απόηχος των οποίων φτάνει μέχρι σήμερα εκκωφαντικός. Το ίδιο και η συμπεριφορά των λεγόμενων «σταγονιδίων», όταν πια το δράμα της Ελλάδας έμοιαζε να έχει πάρει τέλος στη Μεταπολίτευση. Είναι χαρακτηριστική η περίπτωση του υπαστυνόμου Ιωάννη Καλύβα -αυτήν επιλέγει ο ίδιος ο συγγραφέας -, ο οποίος ξεκίνησε ως κατηγορούμενος για τις «επιδόσεις» του στο Πολυτεχνείο για να επανακάμψει το 1991 και να προαχθεί αναδρομικά στον βαθμό του ταξίαρχου της ΕΛ.ΑΣ. πλέον. Αντί άλλης κατακλείδας, το συμπέρασμα του Λεωνίδα Καλλιβρετάκη: «Η ιστορική επιστήμη περιγράφεται κάποιες φορές ως η «πάλη της μνήμης ενάντια στη λήθη». Ιδιαίτερα αυτή την περίοδο που ζούμε, πρέπει σε κάθε ευκαιρία τα πεπραγμένα της δικτατορίας να υπενθυμίζονται και να φωτίζονται με έγκυρο, σαφή, νηφάλιο και τεκμηριωμένο τρόπο, ως αντίδοτο σε μια περιρρέουσα ατμόσφαιρα που τροφοδοτείται ακριβώς από την αμνησία, από τον σχετικισμό και από μια προπαγάνδα που δεν πρέπει να αφήνεται αναπάντητη».