Η τελευταία επιθυμία

Στον κύκλο των μυημένων μαθητών του – κυρίως στο Κέντρο για τη Βία και τη Θρησκεία – είναι κοινός τόπος ότι το έργο του δεν έχει αναγνωριστεί όσο θα απαιτούσε η εποχή των θρησκευτικών φανατισμών, των τρομοκρατικών επιθέσεων και της διαμεσολαβημένης πληροφορίας (social media). Βασικό «σκάνδαλο», για να δανειστούμε μία από τις λέξεις του ίδιου του Ρενέ Ζιράρ, που πέθανε πριν από τέσσερα χρόνια, είναι η χριστιανική οπτική μέσα από την οποία αναλύει το φαινόμενο της βίας και της επιθυμίας. Η ανάγνωση αυτή έχει σημείο εκκίνησης τη Βίβλο και τα Ευαγγέλια, τα οποία, όμως, ο γαλλοαμερικανός στοχαστής θεωρούσε – όπως και η Σιμόν Βέιλ – περισσότερο «ανθρωπολογία» και λιγότερο «θεολογία». Ακόμη και υπό την αίρεση για τη γενική ισχύ της, η θεωρία του Ζιράρ περί «μιμητικής επιθυμίας», την οποία έχει αναπτύξει ήδη από τη δεκαετία του 1960, παραμένει η δική του κατάθεση στην ιστορία των ιδεών του 20ού αιώνα. Γεγονός μάλιστα που τον έφερε σε αντιπαράθεση με διανοητές από την πλευρά της Νέας Κριτικής, του στρουκτουραλισμού και της αποδόμησης.

Φως, περισσότερο φως στον σ’ αυτόν τον επιδραστικό στοχαστή ρίχνει πλέον η πρώτη βιογραφία του με τίτλο «Evolution of desire», που κυκλοφορεί από το Michigan State University Press. Σ’ αυτήν η ερευνήτρια Σίνθια Χέιβεν, με ειδικό ενδιαφέρον για τον Τσέσλαβ Μίλος και τον Γιόζεφ Μπρόντσκι, πιάνει το νήμα από την παιδική ζωή του Ζιράρ στην Αβινιόν – όπου γεννήθηκε τα Χριστούγεννα του 1923 – ώς την καταξίωση στο Πανεπιστήμιο του Στάνφορντ και την εκλογή του ως Αθανάτου της Γαλλικής Ακαδημίας το 2005. Πρόκειται για μια εξιστόρηση της ζωής του και μια βιογράφηση της σκέψης του, ενταγμένης στο ιστορικό πλαίσιο. Η Χέιβεν δεν κρύβει ότι συνδέθηκε στενά με τον Ζιράρ και την οικογένειά του ή ότι υπογράφει μία προσωπική μαρτυρία, που ενίοτε λειτουργεί ως εισαγωγή στο έργο του. Από την άλλη, ο ενημερωμένος αναγνώστης θα ανακαλύψει εκείνα τα «ψιλά γράμματα» που χρειάζονται για να φιλοτεχνηθεί η μεγάλη εικόνα.

Ο Ρενέ Νοέλ Τεοφίλ Ζιράρ μεγαλώνει στην προπολεμική Αβινιόν, μέσα σ’ ένα περιβάλλον καθολικισμού (η επιρροή της μητέρας του) και ρεπουμπλικανικού αντικληρικαλισμού (ο πατέρας του, λοχαγός στον Α’ Παγκόσμιο Πόλεμο), συνδυασμός που συμπυκνώνει σε γενικές γραμμές και την ιστορία της γενέτειράς του. Οπως θα ανέμενε κανείς από μια τέτοια βιογραφία, η Χέιβεν, που πήρε αρκετές συνεντεύξεις από τον ίδιο τον Ζιράρ, φίλους και συνεργάτες του, για να ολοκληρώσει την έκδοση, υποδεικνύει τα βιβλία που ως ένα σημείο «σφραγίζουν» την ενηλικίωσή του: τον «Δον Κιχώτη», το «Βιβλίο της ζούγκλας» και εκδόσεις για τον Ναπολέοντα. Με τον ένα ή τον άλλο τρόπο θα επανέρχονται συνεχώς στις διαφορετικές φάσεις της σταδιοδρομίας του. Την περίοδο 1942 – 1947 ο Ζιράρ σπουδάζει στην παρισινή Σχολή Αρχειονομίας και Παλαιογραφίας – «ήμουν πολύ νέος για να καταλάβω γιατί ήμουν τόσο μέτριος σπουδαστής» αναφέρεται στη βιογραφία -, για να συνεχίσει με υποτροφία στο Πανεπιστήμιο της Ινδιάνα απ’ όπου πήρε διδακτορικό πτυχίο στην Ιστορία με τη διατριβή «Η αμερικανική κοινή γνώμη περί Γαλλίας κατά τα έτη 1940 – 1943».

Ρομαντικό ψεύδος

Το πρώτο σημαντικό του έργο είναι το «Ρομαντικό ψεύδος και μυθιστορηματική αλήθεια» (στα ελληνικά από την Ινδικτο), για το οποίο η Χέιβεν υπενθυμίζει ότι είναι γραμμένο – το 1961 – υπό την επιρροή του Σαρτρ, όταν ο γάλλος φιλόσοφος ήταν κατά κάποιον τρόπο ο «μιμητικός αντίζηλος» του Αλμπέρ Καμί. Στο βιβλίο οι ήρωες του Προυστ, του Φλομπέρ, του Θερβάντες (να η επιστροφή του «Δον Κιχώτη»), του Σταντάλ και του Ντοστογέφσκι μπαίνουν στο μικροσκόπιο μιας νέας θεώρησης. Η ερωτική τους επιθυμία, η ματαιοδοξία, ο ηρωισμός είναι κλωνοποιημένα αντίγραφα της επιθυμίας ενός τρίτου. Ο Δον Κιχώτης το δηλώνει απερίφραστα στον Σάντσο Πάντσα: πρότυπό του είναι ο Αμαντίς ντε Γκάουλα, «ο πολικός αστέρας, ο ήλιος των γενναίων και ερωτευμένων ιπποτών», που οφείλουν να τον μιμούνται όσοι αγωνίζονται κάτω από τη σημαία της ιπποσύνης. Στη «Μαντάμ Μποβαρί» ο μεσολαβητής παίρνει τη μορφή των ρομαντικών ηρωίδων από τις οποίες είναι στοιχειωμένη η φαντασία της Εμα. Τα λαϊκά αναγνώσματα που ρούφηξε στη διάρκεια της εφηβείας της σκότωσαν μέσα της κάθε ίχνος αυθορμητισμού. Στο «Κόκκινο και το μαύρο» του Σταντάλ, ο κεντρικός ήρωας, Ζιλιέν Σορέλ, μιμείται τον Ναπολέοντα. Στον Ντοστογέφσκι ο Ζιράρ αφιερώνει ένα βιβλίο: τις «Κριτικές από το υπόγειο» (Εστία). Ο ήρωας του ρώσου μυθιστοριογράφου αγαπάει και μισεί ταυτόχρονα τον αντίζηλό του. Τον φτύνει κατάμουτρα και λίγο αργότερα του φιλάει τα γόνατα. Η επιθυμία – ειδικά στο πλαίσιο του ευρωπαϊκού μυθιστορήματος – δεν είναι αυτόφωτη. Αντίθετα, ετεροκαθορίζεται. Ενα πρόσωπο είναι πρότυπο, επειδή είναι εμπόδιο, και είναι εμπόδιο, επειδή είναι πρότυπο. Κοιτάζοντας αργότερα, στη δεκαετία του 1990, προς εκείνη την περίοδο, ο Ζιράρ θα ομολογήσει: «Πιθανότατα έδειξα ένα είδος μιμητικής δημαγωγίας στον τρόπο που έγραφα… Απομεινάρια από την ορολογία της αβάν γκαρντ βρίσκονται παντού σ’ εκείνα τα βιβλία».

Στο σύμπαν αυτό, των μεγάλων αφηγήσεων και της λογοτεχνικής κριτικής, ο Ζιράρ ανακαλύπτει τον επόμενο άξονα της εργογραφίας του: τη δυναμική της συλλογικής βίας. «Η ανάγνωση του πολιτισμού μέσω της λογοτεχνίας τον οδήγησε στην ανάγνωση του πολιτισμού μέσω των αρχαιοελληνικών τραγωδιών», θυμάται για τη βιογραφία ο συνεργάτης του, ειδικός στον Δάντη, Τζον Φρετσέρο. «Ετσι έφτασε στην ανθρωπολογία. Η τραγωδία του άνοιξε την πόρτα της ανθρωπολογικής προσέγγισης». Και η Χέιβεν συνεχίζει: «Ο Ευριπίδης, ο Αισχύλος και ο Σοφοκλής, κυρίως ο «Αγαμέμνων» και ο «Οιδίποδας» τον οδήγησαν στις τελετουργίες και τη θυσία. Αναπόφευκτα αυτά τον έφεραν πάλι πίσω στη Βίβλο». Το επιμύθιο του Ζιράρ, όπως εκφράζεται ήδη στη «Βία και το ιερό» (1971) είναι ότι φραγμός στην ανθρώπινη επιθυμία δεν υπάρχει: όσα θέλει ένα μεμονωμένο μέλος της κοινότητας, μπαίνουν στο στόχαστρο των υπολοίπων. Και επειδή ακριβώς οι υπόλοιποι τα εποφθαλμιούν, εκείνος τα λατρεύει διπλά. Ενας φαύλος κύκλος, μέσα στον οποίο σιγοβράζει η κοινωνική ένταση. Από εδώ και πέρα η μίμηση της επιθυμίας στο έργο του θα σημαίνει τις περισσότερες φορές σύγκρουση ανάμεσα σε δύο ή περισσότερους όμοιους αντίζηλους. Για να ξεπεράσουν την «ψυχροπολεμική» κατάσταση τα μέλη της εντοπίζουν – τυχαία – ένα εξιλαστήριο θύμα, εις βάρος του οποίου μεταφέρουν την καταστροφική τους ενέργεια. Είναι το σημείο κατά το οποίο εισέρχεται στο προσκήνιο ο αποδιοπομπαίος τράγος, το θύμα που σταματάει τη σύγκρουση: κακοποιό όσο ζει και αγαθοποιό μόλις πεθάνει. Εδώ βρίσκεται η απαρχή της αρχαϊκής θρησκείας, του μύθου για το τραυματικό συμβάν της κοινότητας και όλων των ταμπού που απαγορεύουν πλέον την επανάληψη του τραύματος. Η βία είναι η μυστική «ψυχή» του Ιερού.

Η επίδραση στη λογοτεχνία

Από ιδέες όπως αυτή, αναφέρει η Χέιβεν, θα επηρεαστεί ένας νεαρός προγραμματιστής υπολογιστών και βοηθός καθηγητής Αγγλικής Γλώσσας που είχε φτάσει στο Μπάφαλο της Νέας Υόρκης την ίδια περίοδο με τον Ζιράρ: ο Τζ. Μ. Κουτσί. Και είναι σε σημεία όπως αυτά – όπου η βιογράφος εξειδικεύει την επίδραση της ζιραριανής θεωρίας – που το βιβλίο προσφέρει μια νέα οπτική. Ανάμεσα σε άλλα ονόματα εντοπίζει κανείς τους Μίλαν Κούντερα, Ρομπέρτο Καλάσο, Κάρεν Αρμστρονγκ, Σάιμον Σάμα, Τζέιμς Κάρολ, Ελίφ Μπατουμάν και τη Μέριλιν Γιάλομ, η οποία θα είναι η πρώτη απόφοιτος του Ζιράρ από το τμήμα Ρομανικών Γλωσσών στο Πανεπιστήμιο Τζονς Χόπκινς.

Στο επίκεντρο ενός κύκλου μαθητών ο Ζιράρ, με τη βιβλική φυσιογνωμία, θα γίνει ο δομιστής που αρνείται τον θάνατο του υποκειμένου. Ο θεωρητικός της λογοτεχνίας που απορρίπτει τον φορμαλισμό. Και, για μια μερίδα διανοουμένων, ο συντηρητικός στοχαστής – με την έννοια του Αλεξίς ντε Τοκβίλ – που παραμένει καχύποπτος απέναντι στην επέλαση του μεταμοντερνισμού. Οταν το 1966 διοργανώνεται στο Τζον Χόπκινς συμπόσιο για τις «Γλώσσες της Κριτικής και τις Επιστήμες του Ανθρώπου» (με προσκεκλημένους, εκτός άλλων, τους Ρολάν Μπαρτ, Τσβετάν Τοντορόφ, Ζαν Πιέρ Βερνάν, Εντουάρντ Σαΐντ, Γιαν Κοτ), ο Ζιράρ αντικρίζει μπροστά του τον θρίαμβο του 36χρονου τότε Ζακ Ντεριντά και αποχωρεί για το Μπάφαλο. Οταν στις αρχές τους 1980 καταφτάνει στο Πανεπιστήμιο του Στάνφορντ (όπου μένει τελικά ώς το 1995) επιλέγει ένα ωράριο εργασίας που θυμίζει μοναχό: ξυπνάει περίπου στις 4 τα ξημερώματα για να δουλέψει μέχρι το απόγευμα. Διόλου τυχαία η Χέιβεν αναδεικνύει μέσα στη βιογραφία τη μεταστροφή του Ζιράρ στην καθολική πίστη (το 1959) ως ένα από τα «κλειδιά» που ερμηνεύουν το έργο του (με την έννοια που η μεταστροφή του Τόμας Ελιοτ στον χριστιανισμό φωτίζει σημεία της ποίησής του από το 1927 και ύστερα). Κι έτσι γίνεται «χριστιανός» τη στιγμή που η μεταμοντέρνα κοινότητα των ακαδημαϊκών στρέφεται ολοένα και περισσότερο στη μαρξιστική θεωρία και τον αθεϊσμό. Σε κάθε περίπτωση, καταλήγει η Χέιβεν, δεν ήθελε καν να αφήσει πίσω του «κληρονομιά» ή «θρύλο». «Ποτέ δεν ήθελα να δημιουργήσω μια «θεωρία», έγραψα απλώς κάποιες ιδέες που στριφογύριζαν στο μυαλό μου. Αλλά ξέρετε τους Γάλλους. Πρέπει να έχουν πάντα μια θεωρία». Στο τέλος της ζωής του, αναφέρει η βιογράφος, η επιθυμία του ήταν να εμβαθύνει στην ανάγνωση του Χέλντερλιν. Κι έτσι, ο γάλλος θεωρητικός που υπέδειξε το «ρομαντικό ψεύδος» κατέληξε στο έργο του απόλυτου λυρικού ποιητή του γερμανικού ρομαντισμού. Με ένα εγκεφαλικό και εύθραυστη υγεία στα 86 του, έχοντας πλάι του την επίσης εύθραυστη σύζυγό του Μάρθα, επέλεξε τη μοναξιά στο σπίτι της οδού Frenchman στο Στάνφορντ, για να διαβάσει τον αγαπημένο του ποιητή. «Πρέπει να φτάσουμε στην ευγένεια αυτής της σιωπής», θα πει κάποια στιγμή στη Σίνθια Χέιβεν.

Μεταφράσεις

Ο Ζιράρ στα ελληνικά

Η πιο πρόσφατη προσθήκη στη μεταφρασμένη βιβλιογραφία του Ζιράρ είναι η έκδοση «Βία και θρησκεία: αιτία ή αποτέλεσμα;» από τη Νήσο (2017), σε μετάφραση και επιμέλεια Αντώνιου Καλατζή. Μαζί με το επίμετρο του Βόλφγκανγκ Παλάβερ (καθηγητή Κοινωνικής Θεωρίας του Χριστιανισμού στο Τμήμα Συστηματικής Θεολογίας του Πανεπιστημίου του Ινσμπρουκ) η συλλογή κειμένων που περιέχεται είναι μια ικανοποιητική εισαγωγή στο έργο του γαλλοαμερικανού στοχαστή. Μια παρατήρηση που οφείλουμε, ωστόσο, αφορά τις σημειώσεις της εισαγωγής, όπου παρατίθενται το «Εθεώρουν τον σατανάν ως αστραπήν…» (επιλέγεται η γερμανική έκδοση του 2008, αλλά δεν επισημαίνεται η ελληνική του Εξάντας-Νήματα του 2002, μτφ. Ευγενία Γραμματικοπούλου) και το κομβικό «Κεκρυμμένα από καταβολής» (αναφέρεται η γαλλική έκδοση 1978). Ειδικά το τελευταίο αποτελεί μια σημαντική στιγμή στην ελληνική βιβλιοπαραγωγή, καθώς η τυπογραφική επιμέλεια (Γ.Α. Κουρής ΑΕ) του τόμου (1994) στέκεται στο ίδιο επίπεδο με την εξαιρετική μετάφραση του Κωνσταντίνου Γκότση, ο οποίος υποδεικνύει αρκετές θεμιτές λύσεις για τους ζιραριανούς όρους: «μίμησις ιδιοποιήσεως», «μιμητικό τρίγωνο», «μιμητική αντιπαλότητα», «ομοιότυπα» (μιμητικοί εταίροι) κ.ά. Δεν είναι τυχαίο ότι το σημαντικότερο ίσως σύγγραμμα για τη θεωρία του Ζιράρ αποτελεί μία συρραφή διαλόγων του ίδιου με τους Ζαν Μισέλ Ουγκουρλιάν και Γκι Λεφόρ αναπαράγοντας το μοντέλο δασκάλου και μαθητών. Οι παρατηρήσεις του Ζιράρ ανταμείβουν τον αναγνώστη που θα περάσει τη δοκιμασία των περίπου 700 σελίδων: «Το καθοριστικό στοιχείο είναι το πτώμα ως φυλακτό, ως φορέας ζωής και γονιμότητας. Ο πολιτισμός αρχίζει πάντα ως τάφος. Ο τάφος δεν είναι παρά το πρώτο ανθρώπινο μνημείο που ανεγείρεται πάνω από το αποπομπαίο θύμα, η πρώτη και πιο θεμελιακή μήτρα σημασιών. Δεν υπάρχει πολιτισμός χωρίς τάφο, δεν υπάρχει τάφος χωρίς πολιτισμό…».

Τα άλλα βιβλία του Ζιράρ που κυκλοφόρησαν μεταφρασμένα στα ελληνικά είναι: «Το εξιλαστήριο θύμα – Βία και ιερό» (Εξάντας, 1991, μτφ. Κωστής Παπαγιώργης και επανακυκλοφορία από το Πλέθρον το 2017), «Η αρχαία οδός των ασεβών» (Εξάντας, 1991, μτφ. Λουκάς Θεοδωρακόπουλος), «Σαίξπηρ – οι φλόγες της ζηλοτυπίας» (Εξάντας-Νήματα, 1993, μτφ. Κωστής Παπαγιώργης), «Ρομαντικό ψεύδος και μυθιστορηματική αλήθεια» (Ινδικτος, 2001, μτφ. Κατερίνα Κολλέτ), «Κριτικές από το υπόγειο» (Εστία, 2003, μτφ. Νίκος Ζαρταμόπουλος).

Cynthia L. HAven
Evolution of desire – A life of Rene Girard
Michigan State University Press (Studies in Violence, Mimesis, and Culture), σελ. 317
Τιμή: 21 δολάρια (amazon)