Ο δρόμος προς τη δικτατορία

Στις 18 Μαΐου 1965 η εφημερίδα της Λάρισας Ημερήσιος Κήρυκας, όργανο του ανήκοντος στη «σκληρή» πτέρυγα της ΕΡΕ και πρώην προέδρου της Βουλής Κ. Ροδόπουλου (αδελφού του γνωστού συγγραφέα Μ. Καραγάτση), δημοσίευσε «πληροφορίες» περί μεταθέσεων ανωτάτων και ανωτέρων αξιωματικών του ΓΕΣ, που «έχουν σχέσιν με την ύπαρξιν συνδέσμου αξιωματικών του με τον τίτλον ΑΣΠΙΣ και ανηκόντων εις την λεγομένην (!) δημοκρατικήν παράταξιν». Το ίδιο βράδυ, με απόφαση της κυβέρνησης, ανατέθηκε στον αντιστράτηγο της Στρατιωτικής Δικαιοσύνης Ι. Σίμο να διερευνήσει τις πληροφορίες της λαρισινής εφημερίδας.

Η πρώτη αποκάλυψη, που «μύριζε» σκευωρία, ήταν ότι ο Γαρουφαλιάς, ο Γρίβας και ο αρχηγός του ΓΕΕΘΑ Γεννηματάς γνώριζαν από τον Μάρτιο ότι ο λοχαγός Αρίστος Μπουλούκος (παλαιό μέλος της Χ του Γρίβα) περιέφερε «όρκο» για μύηση στην οργάνωση ΑΣΠΙΔΑ.

Ο Γαρουφαλιάς δεν ενημέρωσε τον πρωθυπουργό Γ. Παπανδρέου ούτε όταν στις 12 Μαΐου του 1965 έλαβε και σχετική έκθεση του Γρίβα. Χρειάζονταν λίγο χρόνο και περισσότερα στοιχεία για να «δέσουν» με τον ΑΣΠΙΔΑ τον Ανδρέα Παπανδρέου. Εκείνος ήταν ο πρώτος βασικός στόχος και ο απώτερος η προπαρασκευή των προϋποθέσεων για στρατιωτικό πραξικόπημα και επιβολή δικτατορίας.

Δεν ήταν τυχαίο ότι η σκευωρία του ΑΣΠΙΔΑ ξεκίνησε από την Κύπρο, όπου είχαν συγκεντρωθεί πολλά στελέχη του ΙΔΕΑ και της Παπαδοπουλικής ΕΕΝΑ, όπου και συνωμοτούσαν εναντίον του Μακαρίου και της κυβέρνησης Γ. Παπανδρέου. Ούτε ήταν τυχαίο ότι στην έκθεσή του ο Γρίβας άρχιζε με τη «διαπίστωση» ότι μετά την επίσκεψη του Α. Παπανδρέου στην Κύπρο η πειθαρχία ανάμεσα στους έλληνες αξιωματικούς είχε αρχίσει να κλονίζεται. Οπως επίσης δεν ήταν τυχαίο ότι ο Γρίβας κατηγόρησε στην έκθεση τον Μακάριο, τον Γεωρκάτζη, τον Λυσσαρίδη και τον αρχηγό της ΚΥΠ στην Κύπρο αντιστράτηγο Σωτόπουλο. Ηταν όλοι εμπόδια στα σχέδιά του για ανατροπή του Μακαρίου. Ο αφελής Γρίβας έδωσε και στοιχεία: στοιχεία τα οποία θα αποδείκνυαν ότι πίσω από τη σκευωρία του ΑΣΠΙΔΑ ήταν τα πρωτοπαλίκαρα του Παπαδόπουλου. Ιδού ποιους πρότεινε για μάρτυρες : Παλαΐνη, Καρύδα, Παπασταθόπουλο, Θεοφιλογιαννάκη, Σπανό, Γκόρο, Πετάνη, Στειακάκη, Σοφικήτη κ.ά. Ολοι θα «διακριθούν» αργότερα στο απριλιανό πραξικόπημα!

Αφού εξέτασε 93 μάρτυρες, ο Ι. Σίμος υπέβαλε στον υπουργό Αμύνης το πόρισμά του. Επισήμαινε πως το κείμενο του περίφημου όρκου ήταν «αλλοπρόσαλλον, ασύνδετον και εν πολλοίς ακατανόητον» και συμπέρανε τα εξής: «Απεδείχθη πράγματι ότι εγένετο κίνησις ιδρύσεως οργανώσεως υπό την επωνυμίαν ΑΣΠΙΔΑ υπό ομάδος αξιωματικών με τον ιδιοτελή σκοπόν την εξυπηρέτησιν ατομικών συμφερόντων αυτών και των μελών της οργανώσεως διά της προωθήσεως μεμυημένων αξιωματικών εις επικαίρους και σημαινούσας θέσεις. (…) Δεν απεδείχθη ότι η κίνησις αύτη είχε πολιτικάς επιδιώξεις ή σύνδεσμόν τινα με πολιτικά πρόσωπα».

Η «αξιοποίηση»
της σκευωρίας

Παρά τις σοβαρές επιφυλάξεις του Π. Κανελλόπουλου, η ΕΡΕ και οι εφημερίδες της Δεξιάς υιοθέτησαν την άποψη ότι ο Ανδρέας Παπανδρέου ήταν ο ηγέτης της οργάνωσης. Το Βήμα, στις 27 Μαΐου, έγραψε ότι η υπόθεση του ΑΣΠΙΔΑ «στερουμένη σοβαρότητος εχρησιμοποιήθη ως πρόφασις από την χούνταν των αμετανοήτων νοσταλγών του παρελθόντος διά την εκκαθάρισιν των νομιμοφρόνων αξιωματικών», και κατήγγειλε ότι πολλοί αξιωματικοί του στρατού απομακρύνθηκαν από καίριες θέσεις, «διότι δεν επροθυμοποιήθησαν να συνεργήσουν εις τα σχέδια της χούντας».

Την επομένη, 28 Μαΐου, η Ελευθερία ενίσχυσε την πολεμική της Δεξιάς και τις υπονομευτικές κινήσεις των χουντικών. Κατηγόρησε τον Ανδρέα Παπανδρέου ότι είχε επιδιώξει να ιδρύσει «μικρομάγαζον» στον στρατό και «φυσικά τα έκαμε θάλασσα». Και ο Γ. Νόβας, πρώτος «πρωθυπουργός» της αποστασίας θα υποστηρίξει στη Βουλή πως ο Γ. Παπανδρέου παραιτήθηκε «οικειοθελώς» και ότι «είχε επιμείνει να αναλάβει προσωπικά το Υπουργείο Εθνικής Αμυνας ώστε να κουκουλώσει την υπόθεση ΑΣΠΙΔΑ στην οποία ήταν αναμεμειγμένος ο γιος του Ανδρέας». Ο Γ. Παπανδρέου απάντησε: «Ο ισχυρισμός του κ. Νόβα είναι ανέντιμος και ηλίθιος. Διότι εάν πράγματι επεδίωκα συγκάλυψιν, θα έπρεπε να μείνω πρωθυπουργός και να διορίσω υπουργόν Αμύνης έναν φίλον μου διά να επιδιώξη την συγκάλυψιν. Ιδού η πλήρης απόδειξις ότι η παραίτησίς μου δεν έχει ουδεμίαν απολύτως σχέσιν με αυτήν την υπόθεσιν. Οφείλεται μόνον εις την θεμελιώδη διαφωνίαν επί του τρόπου λειτουργίας του πολιτεύματος της Βασιλευομένης Δημοκρατίας».

Ο Ανδρέας Παπανδρέου

Είναι γεγονός ότι ο Ανδρέας Παπανδρέου είχε «ενοχλήσει» πολλούς με τη συμμετοχή του στην πολιτική και με τις απόψεις του, τους επίδοξους διαδόχους του πατέρα του, το «κατεστημένο», το Παλάτι, τον Γρίβα λόγω της ένθερμης υποστήριξης του Μακαρίου, τους χουντικούς και τους Αμερικανούς. Είχε διατυπώσει επιφυλάξεις για τη συμμετοχή της Ελλάδας στο ΝΑΤΟ και ως υπουργός Προεδρίας το 1964 διέκοψε τη μετάδοση της «Φωνής της Αμερικής» και επεχείρησε να περιορίσει τον έλεγχο της ΚΥΠ από τη CIA.

Ο ΑΣΠΙΔΑ (Αξιωματικοί Σώζουν Πατρίδα Ιδέες Δημοκρατία Αξιοκρατία) ιδρύθηκε το καλοκαίρι του 1964. Την πρωτοβουλία είχαν ο λοχαγός Αριστόδημος Μπουλούκος, ο οποίος υπηρετούσε στην ΚΥΠ Κύπρου, και άλλοι ομοιόβαθμοί του της τάξης του 1953, οι οποίοι το 1961 είχαν ταχθεί υπέρ της Κίνησης Εθνικής Αναδημιουργίας (ΚΕΑ) του στρατηγού Γρίβα.

Ο ΑΣΠΙΔΑ εμφανίστηκε ως κίνηση «νομιμοφρόνων αξιωματικών» απέναντι στο δεξιό συνωμοτικό δίκτυο του ΙΔΕΑ και της ΕΕΝΑ (Εθνική Ενωσις Νέων Αξιωματικών). Η ΕΕΝΑ εμφανίστηκε, αρχικά, ως παρακλάδι του ΙΔΕΑ, αλλά γρήγορα αυτονομήθηκε υπό την ηγεσία του Γεωργίου Παπαδόπουλου με κέντρο την ΚΥΠ και απροκάλυπτο στόχο την επιβολή στρατιωτικής δικτατορίας.

Γεγονός είναι ότι οι ιθύνοντες του ΑΣΠΙΔΑ επεδίωξαν να αποκτήσουν «πολιτική ηγεσία». Είχαν επαφή με τους Κ. Μητσοτάκη, Παύλο Βαρδινογιάννη, Ηλία Τσιριμώκο, Ανδρέα Κοκκέβη, Μιχάλη Παπακωνσταντίνου και με τον Ανδρέα Παπανδρέου. Ολοι αρνήθηκαν να δώσουν συνέχεια. Η εμπλοκή του Ανδρέα Παπανδρέου έγινε από τον Γρίβα μετά την επίσκεψή του στην Κύπρο. Ηταν Νοέμβριος του 1964. Ο Α. Παπανδρέου παραιτείται από το υπουργείο Προεδρίας, ύστερα από δημοσιεύματα για ανάθεση, χωρίς διαγωνισμό, στον φίλο του Σκιαδαρέση της τεχνικής μελέτης της πόλης της Πάτρας. Σε δηλώσεις του υπαινίχθηκε ότι ήταν στόχος της CIA.

Μετά δύο μέρες ο Μακάριος προσκάλεσε τον Ανδρέα Παπανδρέου στην Κύπρο, όπου του επιφυλάχθηκε θερμότατη υποδοχή. Η αρχηγική εμφάνιση του Ανδρέα Παπανδρέου και η ταύτισή του με την πολιτική του Μακαρίου – τον οποίον οι Αμερικάνοι είχαν χαρακτηρίσει «Κάστρο της Μεσογείου» – προκάλεσαν έντονες ανησυχίες στον Γρίβα και το παράρτημα της ΕΕΝΑ στην Κύπρο, αλλά και τα αντίστοιχα κέντρα της Αθήνας, τα οποία «ενημέρωσε» ο Γρίβας. Ο «παλαιός φίλος» του Γ. Παπανδρέου υπουργός Εθνικής Αμυνας Πέτρος Γαρουφαλιάς αρχίζει να στήνει τη συνωμοσία.

Το «Σχέδιο Περικλής», το σαμποτάζ του Εβρου

Τον Φεβρουάριο 1965 ο Γ. Παπανδρέου αποκάλυψε στη Βουλή το «Σχέδιο Περικλής» που εφαρμόστηκε στις εκλογές βίας και νοθείας του 1961 με στόχο να τιμωρηθούν οι πρωταγωνιστές και να απαλλαγεί το Στράτευμα από τα ηγετικά στελέχη του ΙΔΕΑ και της ΕΕΝΑ. Εκδηλη η «ανησυχία» των Ανακτορικών και των Χουντικών. Το κλίμα ευνοούσε την προώθηση της συνωμοσίας του ΑΣΠΙΔΑ. Ο Γαρουφαλιάς διαβιβάζει στον Γ. Παπανδρέου εντολή του Κωνσταντίνου ότι η υπόθεση του ΑΣΠΙΔΑ πρέπει να παραπεμφθεί στο Στρατοδικείο. Ο Παπανδρέου απαντά ότι συμφωνεί, με την προϋπόθεση ότι θα παραπεμφθεί στο Στρατοδικείο και η υπόθεση για το «Σχέδιο Περικλής».

Στις 25 Ιουνίου ο Γ. Παπανδρέου ανακοίνωσε στη Βουλή την πρόθεσή του να προχωρήσει σε αλλαγές στην ηγεσία του Στρατεύματος, είχε, ήδη, προαναγγείλει την αντικατάσταση του φιλοβασιλικού αρχηγού ΓΕΣ Γεννηματά. Ο Κωνσταντίνος του διεμήνυσε να μην προχωρήσει στις αλλαγές αν δεν συνεννοηθεί μαζί του! Ο Παπανδρέου ανέστειλε την εφαρμογή των αποφάσεών του, αλλά το ρήγμα με τα Ανάκτορα είχε διευρυνθεί και οι σχέσεις με τον Γαρουφαλιά είχαν απόλυτα διαρραγεί…

Ενώ καθημερινά οξυνόταν η αντιπαράθεση για τον ΑΣΠΙΔΑ, στις 10 Ιουνίου 1965, σε δύο εφημερίδες της Δεξιάς, δημοσιεύτηκαν πληροφορίες πως είχε γίνει σαμποτάζ από κομμουνιστές στρατιώτες σε μηχανοκίνητη μονάδα του πυροβολικού στον Εβρο. Την επομένη ο διοικητής της μονάδας έστειλε αναφορά στο ΓΕΣ στην οποία ανέφερε ότι «είχε εξακριβώσει» τη δολιοφθορά και πως δράστες ήταν δύο στρατιώτες, οι οποίοι και ομολόγησαν ότι επρόκειτο για ενέργεια του ΚΚΕ με σκοπό να αποδυναμωθεί η άμυνα της χώρας! Υπογραφή: αντισυνταγματάρχης Γεώργιος Παπαδόπουλος.

Ο Π. Κανελλόπουλος υιοθέτησε τις καταγγελίες για σαμποτάζ με τη δήλωση ότι «δυστυχώς επαληθεύονται όσα από πολλών μηνών καταγγέλλω». Η ΕΔΑ, όμως, κατήγγειλε ότι επρόκειτο για «συνωμοσία που βρίσκεται σε πλήρη εξέλιξη κατά της ομαλότητας και της δημοκρατίας». Ο Γ. Παπαδόπουλος δεν θα τιμωρηθεί και στις κυβερνήσεις των αποστατών θα προαχθεί σε συνταγματάρχη και θα τοποθετηθεί στο Γραφείο Ψυχολογικού Πολέμου του ΓΕΣ! Για να ανοίξει ο δρόμος, χωρίς αντίσταση, στους πραξικοπηματίες, ο Π. Γαρουφαλιάς μετέφερε στον Γ. Παπανδρέου «επιθυμία» του βασιλιά να παραπεμφθεί η υπόθεση του ΑΣΠΙΔΑ στο Στρατοδικείο.

Η εσωτερική σύγκρουση

Στην κρίσιμη εκείνη περίοδο το εσωτερικό ρήγμα στην κυβέρνηση και στην Ενωση Κέντρου συνεχώς διευρυνόταν. Στις αρχές του 1965 ο Γ. Παπανδρέου προχωρεί σε ανοίγματα προς αριστερά διορίζοντας υπουργό Εσωτερικών τον Ηλία Τσιριμώκο, πρώην βουλευτή της ΕΔΑ και ηγετικό στέλεχος του ΕΑΜ. Τον Απρίλιο επαναφέρει στην κυβέρνηση τον Ανδρέα Παπανδρέου ως αναπληρωτή υπουργό Συντονισμού. Απροκάλυπτες οι αντιδράσεις στο εσωτερικό του κόμματος, στα Ανάκτορα, στους Αμερικανούς, στο κατεστημένο. Με τους επίδοξους διαδόχους του Γεωργίου Παπανδρέου που έβλεπαν να παραμερίζονται από την ηγετική ακτινοβολία και τον ριζοσπαστισμό του Ανδρέου συνασπίστηκαν τα Ανάκτορα, η ηγεσία του Στρατού και η ομάδα Παπαδόπουλου, οι Αμερικανοί και το κατεστημένο. Οταν ο Γ. Παπανδρέου ανέστειλε έπειτα από το «αίτημα» του Κωνσταντίνου, την εφαρμογή της απόφασής του για αλλαγή της ηγεσίας του Στρατεύματος, προχώρησε σε μια αμφιλεγόμενη κίνηση. Απαίτησε την αντικατάσταση του Γαρουφαλιά από τον ίδιο. Αναμφισβήτητα είχε το συνταγματικό δικαίωμα, αλλά υποτίμησε τη δύναμη των αντιπάλων και υπερεκτίμησε την υποστήριξη της κοινοβουλευτικής πλειοψηφίας της Ενωσης Κέντρου.

Το «προοίμιο» της δικτατορίας

Η δίκη του ΑΣΠΙΔΑ άρχισε στις 14 Νοεμβρίου 1966 και θα κλείσει στις 16 Μαρτίου 1967. Το βούλευμα του Δικαστικού Συμβουλίου του Διαρκούς Στρατοδικείου Αθηνών είναι αποκαλυπτικό των προθέσεων των συντακτών. Πολιτικό μανιφέστο θυμίζει και όχι δικαστικό βούλευμα! Παραπέμπονται να δικαστούν 29 αξιωματικοί «επί ενώσει προς στάσιν» και «επί συνωμοσία προς εκτέλεσιν πράξεως εσχάτης προδοσίας».

«Εκ της όλης ανακρίσεως και κατ’ αντικειμενικήν εκτίμησιν του συλλεγέντος αποδεικτικού υλικού, αναγκαίως άγεταί τις εις την κρίσιν ότι η παράνομος οργάνωσις “δημοκρατικών αξιωματικών” υπό την επωνυμίαν ΑΣΠΙΔΑ (…) κατευθύνεται υπό προσώπων της πολιτικής ηγεσίας της Ενώσεως Κέντρου, υφισταμένων ενδείξεων συμμετοχής εις ταύτην, κατά μείζονα ή ελάσσονα βαθμόν, των τέως υπουργών Ανδρέα Παπανδρέου, Μιχαήλ Παπακωνσταντίνου, Παύλου Βαρδινογιάννη και Στυλιανού Χούτα, συναγομένου μάλιστα εξ επαρκών τοιούτων ότι αρχηγός της ανωτέρω παρανόμου οργανώσεως τυγχάνει ο εκ τούτων Ανδρέας Παπανδρέου και ότι των περιστατικών τούτων ετέλει εν γνώσει ο, κατά τον κρίσιμον χρόνον, πρωθυπουργός (πατήρ του) Γεώργιος Παπανδρέου…». Η απόφαση εκδόθηκε στις 16 Μαρτίου 1967. Καταδικάστηκαν σε 18 χρόνια κάθειρξη ο συνταγματάρχης Παπατέρπος, ο αντισυνταγματάρχης Βαμβουνέλης και οι λοχαγοί Μπουλούκος, Παπαγεωργόπουλος και Τόμπρας. Σε 13 χρόνια ο αντισυνταγματάρχης Παραλίκας και οι λοχαγοί Βλάχος και Κεπενός. Σε ελαφρότερες ποινές οι άλλοι. Οι πολιτικοί, λόγω αναρμοδιότητας του Στρατοδικείου, δεν θα δικασθούν. Στις 20 Μαΐου 1966 το Δικαστικό Συμβούλιο του Αναθεωρητικού Στρατοδικείου αποφάνθηκε ότι το «Σχέδιο Περικλής» «ουδέποτε και εις ουδεμίαν περίπτωσιν υλοποιήθη και εξετελέσθη». Ο βασικός στόχος είχε επιτευχθεί, βρέθηκαν στη φυλακή οι έστω και λίγοι αξιωματικοί, που θα ήσαν εμπόδιο στη χούντα των συνταγματαρχών…

Ο Π. Κανελλόπουλος  επιβεβαίωνε τη σκευωρία

Ο τότε αρχηγός της ΕΡΕ Π. Κανελλόπουλος επιβεβαίωσε ότι η υπόθεση ΑΣΠΙΔΑ ήταν σκευωρία και έπρεπε να είχε κλείσει χωρίς δίκη: «Αμεσος στόχος εκείνων που επεχείρησαν να μεγαλοποιήσουν την υπόθεση, ήταν ο γιος του πρωθυπουργού, ο σημερινός αρχηγός του ΠΑΣΟΚ. Είχε πράγματι ο καθηγητής Ανδρέας Παπανδρέου επαφές με κάποιους αξιωματικούς (ποιος πολιτικός, στην Ελλάδα, δεν έχει κάμει στη ζωή του κάποτε το ίδιο λάθος!) αλλά κανένα συγκεκριμένο ή σοβαρό στοιχείο δεν τον εβάρυνε…».

Σε επιστολή του στον Κ. Καραμανλή, μέσα Μαρτίου 1967, ο Π. Κανελλόπουλος έγραφε: «Η υπόθεσις ΑΣΠΙΔΑ είναι μεγάλη εμπλοκή. Επρεπε να είχε επιταχυνθή η ανεκδιήγητος ανάκρισις, εις την οποίαν ανεμείχθησαν και ωρισμένοι σκοτεινοί, δήθεν ιδικοί μας, παράγοντες, και να είχε λήξει η όλη υπόθεσις το αργότερον προ έτους. (…) Η αίτησις άρσεως της ασυλίας του Ανδρέα Παπανδρέου υπήρξεν άκαιρος (…)» (Π. Κανελλόπουλος: Πώς εφθάσαμεν στην 21η Απριλίου 1967).