H πολιτισμική ιστορία της αγοραφοβίας

^«Περπάτησα τη διαδρομή της Πανεπιστημίου και της ευρύτερης περιοχής γύρω από αυτόν τον άξονα για να έχω τη δική μου εκτίμηση. Είδα πολλά κλειστά μαγαζιά, εγκαταλειμμένα κτίρια και μεγάλα τμήματα του δρόμου βυθισμένα στο σκοτάδι. Οταν περπατάς νύχτα, καταλαβαίνεις πιο έντονα πόσο υποφέρει μια πόλη». Ηταν Οκτώβριος του 2012 όταν ο Αντονι Βίντλερ μιλούσε στα «ΝΕΑ» για την ανοίκεια ελληνική πρωτεύουσα. Ο πρύτανης της αρχιτεκτονικής σχολής Cooper Union της Νέας Υόρκης ήταν επισκέπτης στην Αθήνα τη στιγμή που η κρίση άλλαζε τους ρυθμούς ζωής των κατοίκων της πόλης.

Ο ιστορικός και θεωρητικός της αρχιτεκτονικής επιστρέφει την ερχόμενη Παρασκευή, αυτή τη φορά στην αίθουσα της Εν Αθήναις Αρχαιολογικής Εταιρείας, όπου αναμένεται να δώσει μια άλλη εκτίμηση για τη σύγχρονη εποχή. Αφορμή η ελληνική έκδοση του έργου του «Warped Space» («Χωρικές στρεβλώσεις. Τέχνη, αρχιτεκτονική και άγχος στον σύγχρονο πολιτισμό», Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Θεσσαλίας, σε μετάφραση Βαγγέλη Μπεκιαρίδη και Νίκου Πατσαβού).

Ο έμπειρος παρατηρητής των αφηγήσεων του χρόνου πάνω στα μνημεία, στα κτίρια και στην ατμόσφαιρα της πόλης σημειώνει πως τα δοκίμια αυτού του βιβλίου συμπλήρωσαν την προγενέστερη μελέτη του για «Το αρχιτεκτονικό ανοίκειο». Κοινή αφετηρία και των δύο – λέει ο ίδιος – ήταν η εμφανής πολιτιστική επίδραση της ανάδυσης της ψυχανάλυσης ως μέσου αντιμετώπισης της μοντέρνας αποξένωσης μέσα από τις θεωρίες των Φρόιντ και Λακάν. Στην αρχιτεκτονική θεωρία του ανοίκειου ο Βίντλερ καταπιάνεται με την κλειστοφοβία των εσωτερικών χώρων. Ενώ οι «Χωρικές στρεβλώσεις» αναφέρονται στις διάφορες «φοβίες» που συνδέθηκαν αρχικά με την ταραχώδη εμπειρία της νέας μητρόπολης, τους ανοιχτούς της χώρους και τους εσωτερικούς της περιορισμούς.
«Οι “Χωρικές στρεβλώσεις” γράφτηκαν κατά την τελευταία δεκαετία του 20ού αιώνα, περίοδο έντονου ενθουσιασμού – και ανησυχίας – σχετικά με τις δυνατότητες του ψηφιακού σχεδιασμού και των πειραματισμών με τις τοπολογικές γεωμετρίες που ξεκίνησαν με την υιοθέτηση από τον Φρανκ Γκέρι του προγράμματος CATIA για τον σχεδιασμό του μουσείου Γκούγκενχαϊμ στο Μπιλμπάο. Αρχιτεκτονικά, προσέγγισα τις ριζοσπαστικές εκρήξεις των Coop Himmelb(l)au, του Ερικ Οουεν Μος και της ομάδας των Morphosis, τα δυσφορικά αντικείμενα των οποίων αρνούνται να προσαρμοστούν στο αστικό τους περιβάλλον, συντρίβοντας κάθε αίσθηση συνέχειας με το παρελθόν και αντανακλώντας τον κατακερματισμένο κόσμο που κατοικούν. Ενώ τα τρομακτικά και ηθελημένα «κενά» του Εβραϊκού Μουσείου στο Βερολίνο από τον Ντάνιελ Λίμπσκιντ επιβεβαιώνουν τη δύναμη του αρχιτεκτονικού χώρου να επικαιροποιεί τραυματικά και καταστροφικά γεγονότα με έναν τρόπο που δεν επιχειρήθηκε ξανά μέχρι τις πυκνές στήλες του Μνημείου στους Δολοφονημένους Εβραίους της Ευρώπης από τον Πίτερ Αϊζενμαν» σημειώνει ο άγγλος καθηγητής του Cooper Union.

ΔΗΜΟΣΙΟΣ ΧΩΡΟΣ. Παράλληλα με τα δυναμικά σύγχρονα αρχιτεκτονικά έργα στα οποία ο Αντονι Βίντλερ εντοπίζει πτυχώσεις, φυσαλίδες, επιδερμίδες, δίκτυα, διαγράμματα, αναλύει και έργα σύγχρονων καλλιτεχνών που διαπραγματεύτηκαν τη φύση του μοντέρνου δημόσιου χώρου. Τα χωρικά εκμαγεία της Ρέιτσελ Γουάιτριντ, οι φωτογραφικές απεικονίσεις λεωφόρων και αεροδρομίων από τη Μάρθα Ρόσλερ είναι ορισμένα από τα παραδείγματα της κριτικής ερμηνείας του Βίντλερ για τις ψυχολογικές στρεβλώσεις των μητροπόλεων.

Στη μελέτη του πάνω στην πολιτισμική ιστορία της αγοραφοβίας, με αφετηρία τη Βιέννη του Φρόιντ του τέλους του 19ου αιώνα και κατάληξη στο Λος Αντζελες του παρόντος, συνδεδεμένου με τη δημοφιλή για τους οπαδούς της επιστημονικής φαντασίας έννοια της «χωροχρονικής παραμόρφωσης», ο Αντονι Βίντλερ επισημαίνει: «Ο χώρος σε αυτή την περίπτωση δεν είναι άδειος αλλά γεμάτος με αντικείμενα και μορφές που προκαλούν ανησυχία, ενώ ανάμεσά τους εγκαθίστανται οι μορφές της αρχιτεκτονικής και της πόλης. Οι εικαστικές τέχνες, με τη σειρά τους, οδηγούνται στην απεικόνιση αυτών των διαταραχών στη σχέση υποκειμένου/αντικειμένου, παραμορφώνοντας και αυτές τους συμβατικούς τρόπους περιγραφής του χώρου από την Αναγέννηση και μετά».

INFO
Anthony Vidler, «Χωρικές στρεβλώσεις». Την Παρασκευή 19/4, στις 19.00, στην Εν Αθήναις Αρχαιολογική Εταιρεία, Πανεπιστημίου 22.