Ερημιά στη νόθα ουτοπία

Στη μακαρία τη λήξει Σοβιετική Ενωση, κυρίως κατά την περίοδο του σταλινικού καθεστώτος, είχε, ως γνωστόν, εφαρμοστεί στις τέχνες σοσιαλιστικός ρεαλισμός, ένα κυριολεκτικά τερατώδες μόρφωμα που στηριζόταν στο δόγμα της «Αισιόδοξης τραγωδίας»! Εξάλλου η «Αισιόδοξη τραγωδία» ήταν ένα από τα πολυπαιγμένα στις σοσιαλιστικές δημοκρατίες θεατρικά έργα που εξιστορούσε με πόσο κέφι, πόση χαρά και πόση αισιοδοξία για το μέλλον (το σοσιαλιστικό μέλλον) της ανθρωπότητας έπεφταν νεκροί από τα πυρά των εχθρών οι σοβιετικοί στρατιώτες αφού ο θάνατός τους ήταν σπόρος για να βλαστήσει στο μέλλον η κοινωνία της νέας εποχής, η κομμουνιστική. Δεν αστειεύομαι. Το δόγμα αυτό κωδικοποιήθηκε με εισηγητή τον διαβόητο υπουργό Προπαγάνδας του Στάλιν, Ζντάνοφ.

Ο Σταχάνοφ από τη μια και ο σταχανοφισμός, η αριστεία στην εργασία, ο πρωταθλητισμός δηλαδή στην παραγωγικότητα, από την άλλη, βράβευαν όχι όσους εργάζονταν τίμια και μεθοδικά και αποδοτικά αλλά εκείνους που περνούσαν το πλάνο, δηλαδή αν το εργοστάσιο απαιτούσε από έναν εργάτη να δουλέψει φουλ οκτώ ώρες, μερικοί έβαζαν τα δυνατά τους και με το ίδιο μεροκάματο – μισθό του κράτους δούλευαν δέκα και δώδεκα, ή αν το πλάνο σε μια βιοτεχνία ήταν να παραδώσεις π.χ. τέσσερα ζευγάρια παπούτσια στη βάρδιά σου, παρέδιδες έξι και επτά με τον ίδιο μισθό. Αν το κατόρθωνες, ανακηρυσσόσουν «ήρωας της εργασίας», κότσαρες κι ένα κόκκινο αστέρι στην εργατική σου φόρμα για να ζηλεύουν οι άλλοι και πιθανόν να ντρέπονταν.

Στην τέχνη, εικαστική, λογοτεχνική, χαρακτική, θεατρική, ο σοσιαλιστής ρεαλιστής δημιουργός έπρεπε να αναδεικνύει θετικούς ήρωες, δηλαδή όσους έχτιζαν με τις πράξεις ή τη σκέψη τους ή το παράδειγμά τους έργα που δόξαζαν την εργασία και θεμελίωναν τα ιδανικά που θα οικοδομούσαν τον Νέο άνθρωπο.

Εδώ μόνο ως ιντερμέτζο σημειώνω πως έναν ΑΛΛΟ Νέο άνθρωπο ευαγγελίζονταν την ίδια εποχή ο Μουσολίνι, ο Χίτλερ και εδώ ο Μεταξάς.

Είχε κυκλοφορήσει και στα ελληνικά από τους ειδικευμένους σ’ αυτή την προπαγάνδα του ζντανοφισμού το μυθιστόρημα «Οι αδελφοί Γερζόφ», όπου δύο δίδυμοι αδελφοί είχαν τελείως αντίθετη πορεία, ο ένας ήταν «ήρωας της εργασίας» και ο άλλος τεμπέλης, αρνητικό μέλος της κοινωνίας, αντιδραστικός και παραγωγική νούλα. Η θεωρία εδώ ερχόταν να αντιστρέψει ανάλογα έργα του παρελθόντος, π.χ. τους αδελφούς στους «Ληστές» του Σίλερ, ο ένας τυραννικός πυργοδεσπότης και ο άλλος ληστής προστάτης των φτωχών. Ετσι και οι «Αδελφοί Κορσικανοί» του Δουμά. Στο σοβιετικό μυθιστόρημα τα αντίθετα αδέλφια δεν είχαν σχηματίσει την προσωπικότητά τους λόγω κληρονομικής κλήρωσης, άρα κυβιστικής τυχαιότητας, αλλά ήταν δημιουργήματα των ταξικών και παραγωγικών επιλογών.

Στο παγκόσμιο συνέδριο θεατρικής κριτικής του 1976 (έχω κι άλλοτε γράψει για το συμβάν) ο ανατολικογερμανός σύνεδρος στην εισήγησή του έκανε μια βίαιη επίθεση στην «αστική» θεατρική ιστορία (από την αρχαία τραγωδία έως τον Μπέκετ) λέγοντας πως όταν θα θριάμβευε ο κομμουνισμός στο μέλλον, δεν θα υπήρχαν τραγικά πρόσωπα διότι όλες οι αστικές δομές και η εκπαίδευση θα είχαν πεθάνει και οι άνθρωποι θα ήταν αφοσιωμένοι στην επίτευξη της ευδαιμονίας και της ευτυχίας. Ελληνες σύνεδροι ήμαστε μόνο ο Τάσσος Λιγνάδης κι εγώ. Ζήτησα τον λόγο (προήδρευε ο έλληνας ακαδημαϊκός Κ. Τρυπάνης) και ρώτησα τον μαρξιστή σύνεδρο αν μπορούσε να με διαβεβαιώσει αν σ’ αυτό το αίθριο μέλλον που ευαγγελιζόταν οι άνθρωποι δεν θα πέθαιναν… γιατί πίστευα πως μόνο ο τρόμος του θανάτου κάνει τον άνθρωπο ποιητή, εργατικό, ακόμη και ερωτικό. Θυμάμαι τότε πως τη δημόσια απορία μου τη χειροκρότησαν με περισσό ενθουσιασμό οι πολωνοί, οι τσέχοι και οι λιθουανοί σύνεδροι, εκεί όπου σε λίγο θα ξεσπούσαν αποσχιστικές εξεγέρσεις. Και θυμηθείτε τα φιλμ του Βάιντα.

Στο πνευματικό νεκροταφείο του ζντανοφικού σοσιαλισμού απαγορευόταν κάθε έργο που θα παρουσίαζε δυστυχία, απελπισία, μοναξιά, ταξικό ανταγωνισμό. Μόνο αν ιστορικά μιλούσε για τον θρίαμβο της κολεκτίβας πάνω στον τσιφλικά και στην ιδιοκτησία.

Ο Αρμπούζοφ είχε ανακηρυχθεί από το σταλινικό και ζντανοφικό δόγμα ως επίσημη θεατρική φωνή του καθεστώτος και είχε κάνει καριέρα και στον τόπο μας. Ηδη έργο του παίχτηκε από αντάρτικες θεατρικές ομάδες μετά την Κατοχή και αργότερα η «Ιστορία του Ιρκούτσκ» και άλλα.

Μετά όμως την αρχή της κατάρρευσης και με τις πρώτες αχτίδες της περεστρόικα ο Αρμπούζοφ ανακάλυψε πως υπήρχε και μοναξιά και γηρατειά και εγκατάλειψη στη Σοβιετική Ενωση.

Είναι παράδοξο πως τόσοι θεωρητικοί του καθεστώτος δεν μπόρεσαν να συμβιβάσουν ένα καθεστώς κοινοκτημοσύνης των εργαλείων, των μεθόδων και των αγαθών με την ανάγκη του ανθρώπου να φωλιάζει συχνά στον ιδιωτικό του χώρο, στη σκιά και την ονειροπόληση, αλλά και στον απολογισμό των λαθών του και στην αποτυχία του ως ατόμου στον έρωτα, στην οικογένεια, τη φιλία και την ευτυχία.

Ο Αρμπούζοφ, όπως και άλλοι συγγραφείς της δεκαετίας του ’70 και μετά την πτώση του καθεστώτος, ανακάλυψε πως και στον σοσιαλισμό τον υπαρκτό υπήρξε και μοναξιά και πορνεία και ναρκωτικά και ανεικονική τέχνη και θεατρικός εξπρεσιονισμός. Διότι ο Ζντάνοφ (αυτός ο Τορκουεμάδα του καθεστώτος του δημοσιοϋπαλληλικού σοσιαλισμού) είχε υποχρεώσει τους θεατρικούς συγγραφείς να ακολουθούν την αισθητική της μεθόδου Στανισλάφσκι, ενός κριτικού νατουραλισμού.

Η μέθοδος αυτή είναι έξοχη, αλλά για μία μόνο αισθητική. Μ’ αυτήν τη μέθοδο π.χ. δεν ευδοκίμησαν ούτε έργα της αρχαίας τραγικής γραμματείας ούτε ποιητικά του Σαίξπηρ, του Σίλερ κ.λπ.

Ο ρεαλισμός του Τσέχοφ, του Γκόρκι βρήκαν αξιόλογες σκηνικές λύσεις στη μέθοδο του Στανισλάφσκι. Και βέβαια όλα τα έργα του σοσιαλιστικού ρεαλισμού, ανάμεσά τους και του Αρμπούζοφ.

Μετά όμως την αποσταλινοποίηση άλλαξε το περιεχόμενο της δραματουργίας. Τώρα υπήρχαν και αποτυχημένοι και επίορκοι υπάλληλοι και μοιχαλίδες και πορνοβίωτοι σύζυγοι και πεινασμένοι συνάνθρωποι και κλέφτες και απατεώνες και φυγόπονοι και ψυχασθενείς.

Οταν ανέβασε το Θέατρο Τέχνης ένα έργο που αναφερόταν στους Ολυμπιακούς της Μόσχας, όπου οι Αρχές τσουβάλιασαν σε απομακρυσμένες πολυκατοικίες – γκέτο τις πόρνες της Μόσχας για να μην εκτεθεί το καθεστώς στη διεθνή κοινότητα, έπαθαν τραμπάκουλο οι εδώ πιστοί της εφαρμοσμένης ιδεολογίας.

Ο Αρμπούζοφ αυτή την περίοδο της σχετικής αιθρίας μιλάει για τη μοναξιά των γηρατειών. Ενας άντρας και μια γυναίκα, έρμοι και μόνοι, εγκαταλελειμμένοι από συγγενείς και φίλους, ζουν περιοδικά ή μόνιμα σ’ ένα γηροκομείο, ο ένας για τον άλλον είναι ένα, έστω, προσωρινό σωσίβιο. Πιάνονται, αγκιστρώνονται ο ένας στη μοναξιά του άλλου για να φτάσουν με ηρεμία στο οριστικό τέλος. Μια αισιοδοξία (φοβάμαι πως ήταν ακόμα απαραίτητη προϋπόθεση για τη σοβιετική λογοκρισία) είναι τόσο εξωτερική που δεν πείθει. Φαίνεται πάντως πως έχει απόλυτο δίκιο ο Μπρεχτ (άλλης ποιότητας μαρξιστής και πολέμιος του σταλινικού μοντέλου) όταν στον «Καλό άνθρωπο του Σετσουάν» καταθέτει προς κρίσιν και των θεατών την άποψη πως ένας καλός, ηθικός άνθρωπος δεν έχει μοίρα στον κόσμο αν δεν αλλάξει άρδην η κοινωνία.

Στο θέατρο Κνωσός, έναν υπέροχο χώρο που χρόνια διακονεί έντιμα ο Λάμπρος Τσάγκας, το έργο του Αρμπούζοφ «Φθινοπωρινή ιστορία», που είχαμε πολλές φορές στο παρελθόν δει με διάσημα ζεύγη (Κατράκης – Λαμπέτη, Βαλάκου – Αντωνόπουλος, Μητσάκης – Γκίζα, Μιχαλακόπουλος – Μαραγκού). Η Μάνια Παπαδημητρίου με ευαισθησία, στοργή, θα έλεγα, και αίτημα μια μελαγχολική μουσική με σημαίνουσες παύσεις σκηνοθέτησε τον Λάμπρο Τσάγκα και την Αννα Γεραλή σε μια παράσταση στηριγμένη σε ημιτόνια. Ο Τσάγκας κύριος των μέσων του, ηθοποιός απλότητας αφοπλιστικής και η Γεραλή με ένα αδιόρατο χιούμορ αλλά και ισορροπημένη ευαισθησία πλάθουν δύο έξοχες ανθρώπινες ερημιές.

Η μετάφραση είναι της Παυλίνας Γαλανοπούλου. Το σκηνικό video art της Χρ. Οικονόμου, τα κοστούμια του Κουβάτσου, οι φωτισμοί του Δ. Παπαδόπουλου. Βοηθός σκηνοθέτη η Δανάη Καλαχώρα, μια ευαίσθητη ηθοποιός. Η μουσική είναι μια προσφορά του Σταμάτη Κραουνάκη.

Κείμενο:
Αλεξέι Αρμπούζοφ
Μετάφραση:
Παυλίνα Γαλανοπούλου
Σκηνοθεσία:
Μάνια Παπαδημητρίου
Μουσική:
Σταμάτης Κραουνάκης
Βοηθός
σκηνοθέτη:
Δανάη Καλαχώρα
Σκηνογραφία & videoart:
Χριστίνα Οικονόμου
Κοστούμια:
Κώστας Κουβάτσος
Φωτισμοί
Δημήτρης Παπαδόπουλος
Ερμηνείες:
Αννα Γεραλή, Λάμπρος Τσάγκας
Πού:
Θέατρο Κνωσσός, Κνωσσού 11, Πλατεία Αμερικής, τηλ. 210-8677.070