Οι εκλογές στη ζυγαριά της συμμετοχής

Δεν είναι λίγοι εκείνοι που συνηθίζουν να λένε, μεταξύ σοβαρού και αστείου, πως η συμμετοχή στις εκλογές εξαρτάται από τον καιρό. Πρέπει να είναι καλός, αλλά όχι πολύ καλός. Να έχει ήλιο, αλλά όχι πολλή ζέστη. Η συννεφιά δεν ενοχλεί – ενοχλεί όμως η βροχή. Στις ενδιάμεσες εκλογές στις ΗΠΑ, οι Ρεπουμπλικανοί, που είχαν στραμμένη την προσοχή τους σε πολιτείες-κλειδιά, προσεύχονταν ο θεός της βροχής να τους κάνει το χατίρι την ημέρα της κάλπης. Ούτε όμως αυτό στάθηκε ικανό να σταματήσει τους Δημοκρατικούς από το να κερδίσουν με ξεκάθαρη πλειοψηφία τη Βουλή των Αντιπροσώπων.

Οι πρόσφατες ιστορίες περί αποχής δεν σταματούν εκτός των συνόρων. Το ελληνικό υπουργείο Εσωτερικών αποφάσισε πως, για να μπορέσει να διαχειριστεί τις τέσσερις κάλπες του Μαΐου (ευρωεκλογές, δημοτικές, περιφερειακές, κοινοτικές), πρέπει να τις τοποθετήσει σε δύο διαφορετικές αίθουσες, σε διαφορετικά, δηλαδή, εκλογικά τμήματα. Η τροπολογία δεν πέρασε απαρατήρητη από στελέχη της αντιπολίτευσης που σχολίαζαν πως οι πολίτες θα πρέπει πλέον να περιμένουν σε δύο ουρές για να ψηφίσουν. Ισως, λένε, οι ψηφοφόροι αποφύγουν τη μία ή, ίσως, η διαδικασία τους φανεί τόσο χρονοβόρα που επιλέξουν να μη συμμετάσχουν καθόλου. Μια εξέλιξη που θα βόλευε την κυβέρνηση, ειδικά στην περίπτωση που οι ανοιξιάτικες κάλπες δεν συμπεριλαμβάνουν τις εθνικές εκλογές.

Από πότε, όμως, η αποχή έγινε όπλο στα χέρια των κομματικών επιτελείων; Δεν είναι μόνο πως ο παράγοντας «συμμετοχή» θα επηρεάσει καθοριστικά το εκλογικό αποτέλεσμα. Το μεγαλύτερο στοίχημα κάθε πολιτικού που σέβεται τον εαυτό του είναι να καταφέρει να σηκώσει τους πολίτες από τους καναπέδες τους. Οι Ελληνες έχουν να ψηφίσουν πάνω από τρία χρόνια για οτιδήποτε – πρόκειται για εκλογική λειψυδρία που δεν έχει ξαναπροκύψει την τελευταία εικοσαετία. Και αυτή έρχεται έπειτα από μια μεγάλη πολιτική απογοήτευση: μια κυβέρνηση που έκανε παγκοσμίως γνωστό τον όρο kolotouba, που κέρδισε την πλειοψηφία με άλλα συνθήματα και γρήγορα μεταλλάχθηκε σε κάτι διαφορετικό.

Η ανησυχία είναι έκδηλη σε όλο το πολιτικό φάσμα. Οσοι ασχολούνται με την πολιτική γνωρίζουν πως η ύπουλη σκέψη τού «όλοι ίδιοι είναι» αργά ή γρήγορα κάνει την εκλογική διαδικασία να μοιάζει χωρίς νόημα. Και όσο οι πολίτες νιώθουν πως, ό,τι κι αν συμβεί, τίποτα δεν πρόκειται να αλλάξει, δεν μεγαλώνει μόνο η συνειδητή αποχή. Πριν από λίγα χρόνια, το Κοινοβούλιο έγινε οίκος ανοχής στα στόματα αγανακτισμένων πολιτών και η Χρυσή Αυγή κοινοβουλευτική δύναμη. Απάθεια – απαξίωση – οργή: το τρίπτυχο από το οποίο κινδυνεύει περισσότερο μια σύγχρονη κοινοβουλευτική δημοκρατία. Οχι μόνο, όπως ίσως πιστεύει κανείς, οι χώρες με παραδοσιακά αυξημένα πολιτικά πάθη. Το Brexit, άλλωστε, ψηφίστηκε στο Ηνωμένο Βασίλειο.

Τη δεκαετία του 1980 η συμμετοχή σε εθνικές εκλογές ανά την Ευρώπη ανερχόταν κατά μέσο όρο στο 80%. Δύο χρόνια πριν, το ποσοστό είχε πέσει κάτω από 65%. Και κάπως έτσι, το 2019 είναι η χρονιά των εκλογών που ενδέχεται να αλλάξουν καθοριστικά την ευρωπαϊκή πραγματικότητα που γνωρίζουμε ώς σήμερα. Η Γηραιά Ηπειρος νιώθει πια στον σβέρκο της την ανάσα της Ακροδεξιάς και του λαϊκισμού, ενώ οι πολίτες που έχουν χάσει την εμπιστοσύνη τους στην πολιτική και γυρνούν την πλάτη στις παραδοσιακές δομές εξουσίας, βασίζουν τις ελπίδες τους σε όποιον τους υπόσχεται κάτι διαφορετικό – ή, τουλάχιστον, την τιμωρία όσων τους εξαπάτησαν. Αν είναι τυχεροί, βρίσκουν στον δρόμο τους έναν Εμανουέλ Μακρόν. Αν όχι, έναν Βίκτορ Ορμπαν.

Συμμετοχή και αποχή: οι δύο λέξεις πάνω στις οποίες, τώρα και πάντα, αρχίζει και τελειώνει η ουσία της δημοκρατίας. Υπάρχει όμως ένα οξύμωρο. Σε μια πολωμένη πολιτική περίοδο, η συμμετοχή είθισται να ευνοεί αυτόν που φωνάζει περισσότερο. Η τωρινή συγκυρία μοιάζει να ευνοεί τους άλλους – φώναξαν όλοι τόσο πολύ τα τελευταία χρόνια, που χρειάζεται επιτέλους ησυχία και ανασύνταξη. Το θέμα είναι «οι άλλοι» να επιλέξουν να μη μείνουν σπίτι τους. Για να έρθουν όμως στην κάλπη, πρέπει να πιστέψουν πως ο αγώνας δεν έχει κριθεί ακόμα.