Εκκλησία και Κράτος

«Η Εκκλησία είναι σαν το κάρβουνο. Οταν το πιάνεις και είναι αναμμένο, καίγεσαι. Οταν το πιάνεις και είναι σβηστό, μουντζουρώνεσαι». Η γλαφυρή ρήση αποδίδεται στον Κωνσταντίνο Καραμανλή, κατά τις διαπραγματεύσεις του με την τότε εκκλησιαστική ηγεσία – τον μακαριστό αρχιεπίσκοπο Σεραφείμ – για τη συνταγματική αναθεώρηση του 1975. Την υπενθύμισε στο ακροατήριό της η έμπειρη εκκλησιαστική συντάκτρια και πρόεδρος της Ενωσης Συντακτών Ημερησίων Εφημερίδων Αθηνών (ΕΣΗΕΑ) Μαρία Αντωνιάδου, καθώς συντόνιζε μια υψηλού επιπέδου και άκρως ενδιαφέρουσα συζήτηση, την 18η Μαρτίου 2019, στην αίθουσα εκδηλώσεων του ξενοδοχείου King George. O Κύκλος Ιδεών για την Εθνική Ανασυγκρότηση του Ευάγγελου Βενιζέλου μάς έχει συνηθίσει σε υψηλού επιπέδου συζητήσεις, κόντρα στα σαχλά ήθη της εποχής, μολονότι αυτή τη φορά, εάν έριχνες μια ματιά στο ακροατήριο, δεν θα εντόπιζες τους «συνήθεις υπόπτους» του Κύκλου, σοσιαλδημοκράτες και φιλελεύθερους. Πλήθος ιερωμένων κι εμφανώς θρήσκων ακροατών (με το ανάλογο, αν μου επιτρέπετε, dress code) έδειχναν να έχουν δελεασθεί από το θέμα της βραδιάς – «Εκκλησία και Κράτος» – με την πεποίθηση ή, έστω, την ελπίδα ότι η συζήτηση, μολονότι δεν είχε διοργανωθεί από την Εκκλησία, δεν θα έγερνε και σκανδαλωδώς εις βάρος της. Η συνέχεια δεν διέψευσε τις προσδοκίες τους.

Μια κουβέντα για τη διαχρονικά προβληματική σχέση Κράτους κι Εκκλησίας, στη σκιά της προκαταρκτικής κοινοβουλευτικής διαδικασίας για μια νέα συνταγματική αναθεώρηση – την οποία θα επωμιστεί η επόμενη Ολομέλεια – κι εν μέσω μιας άτυπης, όσο και θερμής προεκλογικής περιόδου, δεν προοιωνίζεται τίποτε ριζοσπαστικό. Κανένα μεγάλο κόμμα με σώας τας φρένας δεν παίρνει το ρίσκο του αναστενάρη πάνω στα αναμμένα κάρβουνα και – όπως απέδειξε η συζήτηση στην αρμόδια Επιτροπή της Βουλής τον περασμένο Νοέμβριο – οι ανταλλαγές πυρών μεταξύ κυβέρνησης και αξιωματικής αντιπολίτευσης περιορίστηκαν στα γνωστά και πολυχρησιμοποιημένα τσιτάτα: «ιδεοληπτική ακροδεξιά αντίληψη» (Σία Αναγνωστοπούλου) καταλόγισε ο ΣΥΡΙΖΑ στη Νέα Δημοκρατία, «ταξική πάλη εθνομηδενισμού» (Μάκης Βορίδης) αντιγύρισε η Νέα Δημοκρατία στον ΣΥΡΙΖΑ. Δύσκολα θα υποστήριζε κάποιος ότι αμφότεροι δεν απευθύνονταν αυστηρά στον σκληρό πυρήνα των εκλογικών τους ακροατηρίων.

Ακόμη και η αντιπρόεδρος της Βουλής, η Τασία Χριστοδουλοπούλου, κράτησε στη συζήτηση του Κύκλου Ιδεών χαμηλούς τόνους, εν μέρει επειδή προδήλως εκπροσωπούσε στο πάνελ τη μειοψηφική άποψη κι εν μέρει επειδή αναγνώριζε ότι το ζήτημα κάνει τζιζ. Το Αρθρο 3 του Συντάγματος, που ορίζει ως επικρατούσα στην Ελλάδα τη «θρησκεία της Ανατολικής Ορθόδοξης Εκκλησίας του Χριστού», έχει προκριθεί προς αναθεώρηση με 156 ψήφους· τουτέστιν, χρειάζεται 180 ψήφους στην επόμενη Ολομέλεια προκειμένου να τροποποιηθεί το περιεχόμενό του. 180 ψήφοι ίσον ευρεία συναίνεση. Ευρεία συναίνεση ίσον ευρεία αποδοχή από ένα εκλογικό σώμα που σήμερα δεν δείχνει πρόθυμο να αποδεχτεί  στο συγκεκριμένο Αρθρο ούτε τη μετακίνηση ενός σημείου στίξεως. Η Χριστοδουλοπούλου το ξέρει. Ενας ΣΥΡΙΖΑ σε αποδρομή δεν θα τολμήσει να κάνει αυτό που δεν τόλμησε ένα ΠΑΣΟΚ στα ντουζένια του. «Ο ΣΥΡΙΖΑ γνωρίζει», είπε, «ότι τα κόμματα δεν θα συμφωνήσουν για μία ουσιαστική αναθεώρηση του Αρθρου 3 – παρότι και η Νέα Δημοκρατία και το ΠΑΣΟΚ μιλούσαν παλαιότερα για θρησκευτική ουδετερότητα του Κράτους -, γι’ αυτό και δεν πρότεινε ρηξικέλευθες αλλαγές». Ανάλογη αφλογιστία για την εκκλησιαστική περιουσία και τη μισθοδοσία των κληρικών: τίποτε δεν θα γίνει· οι καιροί ου μενετοί.

«Οι σχέσεις Κράτους – Εκκλησίας στη χώρα μας στρέβλωσαν εξαρχής», τόνισε ο Ιωάννης Κονιδάρης, ομότιμος καθηγητής Εκκλησιαστικού Δικαίου στη Νομική Σχολή του ΕΚΠΑ -και απαρίθμησε τις στρεβλώσεις που, από συνταγματικό χάρτη σε συνταγματικό χάρτη και από συνοδική πράξη σε συνοδική πράξη, οδήγησαν την Εκκλησία να καταστεί «υποχείριο του Κράτους». Κατά τον Κονιδάρη «το κατάλληλο πολιτικό momentum για μια ρηξικέλευθη αλλαγή στις σχέσεις αυτές» χάθηκε αμέσως μετά την οριστική επίλυση του πολιτειακού ζητήματος, τον Ιανουάριο του 1975, επί κυβερνήσεως Κωνσταντίνου Καραμανλή. Ο Κονιδάρης χαρακτηρίζει την κυβερνητική πρόταση αναθεώρησης του Αρθρου 3 «όλως επιεικώς, οξύμωρη»· υποτίθεται ότι κατοχυρώνει τη θρησκευτική ουδετερότητα του Κράτους, μια ουδετερότητα «δεδομένη ως εκ της ισχύος του Αρθρου 13 του Συντάγματος που καθιερώνει το μείζον, δηλαδή τη θρησκευτική ελευθερία, κάτι πολύ περισσότερο από την ανεξιθρησκεία, τη θρησκευτική ανοχή που καθιέρωναν ήδη τα πρώτα επαναστατικά Συντάγματα».

Μητροπολίτης Μεσσηνίας Χρυσόστομος Σαββάτος, καθηγητής της Θεολογικής Σχολής του ΕΚΠΑ, υπογράμμισε ότι η Ευρωπαϊκή Ενωση δεν επιβάλλει κάποιο μοντέλο κοσμικού κράτους, υποχρεωτικό για όλα τα μέλη της, αλλά τουναντίον, με τη Συνθήκη του Αμστερνταμ, «το πλαίσιο των σχέσεων του Κράτους με τις Θρησκευτικές Κοινότητες και τις Εκκλησίες, καθορίζεται από το εσωτερικό δίκαιο κάθε Κράτους – Μέλους, υπό τον δεσμευτικό όρο του σεβασμού και της αναγνώρισης κάθε Θρησκείας, Κοινότητας ή Ομάδας». Κι εν ολίγοις: «Οι οραματισμοί του φιλοσόφου και κοινωνιολόγου Χομπς για ένα εκκοσμικευμένο Κράτος χωρίς θρησκεία και χωρίς Εκκλησία, ήταν απαραίτητοι στον ευρωπαϊκό χώρο, ιδιαίτερα μετά τη διάσπαση του δυτικοευρωπαϊκού χριστιανικού κόσμου εξαιτίας κυρίως της Μεταρρύθμισης (θρησκευτικοί πόλεμοι – κοινωνική διάσπαση). Αυτή όμως η διάσπαση και οι κίνδυνοι ουδέποτε υπήρξαν στον ελλαδικό χώρο και οι απόψεις του, παρ’ όλες τις πιέσεις, ουδέποτε εφαρμόστηκαν, ούτε υιοθετήθηκαν, τουλάχιστον μέχρι σήμερα».

«Οι σχέσεις Κράτους και Εκκλησίας», έκλεισε τη συζήτηση ο Ευάγγελος Βενιζέλος, «ανεξαρτήτως της τυπολογίας που ακολουθούμε, η οποία σε πολύ μεγάλο βαθμό είναι αιχμάλωτη στερεοτύπων, είναι σχέσεις συνταγματικά ρυθμισμένες. Και είναι σχέσεις συνταγματικά ρυθμισμένες σε μία πολιτικά και κοινωνικά φιλελεύθερη βάση, γιατί ο βασικός κανόνας που διέπει τις σχέσεις αυτές είναι η θρησκευτική ελευθερία και η θρησκευτική ισότητα. Το Αρθρο 13 του Συντάγματος πρέπει, βεβαίως, πάντα να ερμηνεύεται και σε συνδυασμό με το Αρθρο 4 που κατοχυρώνει κάθε εκδοχή ισότητας, άρα και τη θρησκευτική ισότητα». Ο Βενιζέλος συμπαρατάχτηκε με τους ομιλητές που υποστήριξαν ότι η «θρησκευτική ελευθερία» του Αρθρου 13 υπερισχύει της «επικρατούσας θρησκείας» του Αρθρου 3 – ίσως κριθεί αναγκαία, διευκρίνισε, «η προσθήκη μίας ερμηνευτικής δήλωσης κάτω από το Αρθρο 3, που θα λέει, πάρα πολύ απλά, ότι το Αρθρο 3 δεν μπορεί να θεμελιώσει αποκλίσεις από τη θρησκευτική ελευθερία και τη θρησκευτική ισότητα» – αλλά δεν έκρυψε και την απαισιοδοξία του για την προοπτική της ίδιας της αναθεωρητικής διαδικασίας: «Το μέλλον της αναθεώρησης υπαγορεύεται από τους αριθμούς. Η αναθεώρηση ή είναι συναινετική και μετα-πλειοψηφική ή δεν υπάρχει. Για την ακρίβεια, όπως έχω πει πολύ πρόσφατα και θα με συγχωρέσετε που το επαναλαμβάνω, εάν δεν υπάρχει συναίνεση και πολιτικός πολιτισμός, η αναθεώρηση δεν είναι ούτε αναγκαία, ευτυχώς, ούτε εφικτή». Ισως, στο απώτερο μέλλον, τη φέρει εις πέρας μια άλλη κυβέρνηση, περισσότερο υπεύθυνη και λιγότερο κοντόθωρη…