Το Μεξικό χωρίς τα κλισέ του

Το Μεξικό έχει την ατυχία να νιώθει στον σβέρκο του την ανάσα του Θεού, δηλαδή των ΗΠΑ: από εκεί αρχίζει η «πίσω αυλή» της αμερικανικής ηγεμονίας και φτάνει ώς το νοτιότερο άκρο της ηπείρου, στη Γη του Πυρός. Από τα τέλη του 18^ου αιώνα, οπότε η ισπανική κυριαρχία, κληρονομιά των κονκισταδόρων, ανατράπηκε με παρεμβάσεις της Γαλλίας, της Ολλανδίας, της Αγγλίας, τα απελευθερωτικά κινήματα, οι προσπάθειες δημιουργίας συμπολιτειών, οι πόλεμοι μεταξύ ομόγλωσσων και ομόθρησκων λαών, οι ανθρωπιστικές και σοσιαλίζουσες εξάρσεις, δεν έπαψαν να συντηρούν μια πολύπλοκη πολιτική και κοινωνική αστάθεια σε όλον τον «Νότο» (Sur), αφορμή για χειραγωγήσεις, που η ακμάζουσα δύναμη των ΗΠΑ μονοπώλησε κατά σύστημα και με ένα είδος πολιτικής τυφλότητας και άτσαλου μακιαβελισμού. Αυτές οι χειραγωγήσεις, απροκάλυπτες όσο και προκλητικές, γέννησαν μετά τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο και ώς τις μέρες μας, δικτατορίες παραδειγματικής αγριότητας, η οποία, στο μέτρο όπου αποκαλύπτεται, δεν υστερεί σε «τελικές λύσεις» και γενοκτονίες.

Το αποτύπωμα αυτού του παρελθόντος, που δεν έπαψε να είναι ένα διαρκές παρόν, εκφράστηκε στον προφορικό και γραπτό λόγο ως έπος ηρώων και καθαρμάτων, ως δείγμα καταδίκης τυράννων και αγιοποίησης επαναστατών και επώνυμων και ανώνυμων θρησκευτικών και κοσμικών μαρτύρων, ως ένα άσμα λαϊκής έξαρσης και πένθους, ως μια ατομική και συλλογική πραγματικότητα εντός και εκτός απύθμενου παραλογισμού. Σε αυτό το συγκρίσιμο ανά χώρα και ανά περίπτωση κουβάρι, το σκοτάδι και το φως πλέκουν έναν ιστό μαρτυρίας και φαντασίας, που διευκόλυνε τη «λογοτεχνική έκρηξη» (boom literario) με αρχή τη δεκαετία του 1960 και σαράντα χρόνων διάρκεια, με τον «μαγικό ρεαλισμό» ώς το επαρκέστερο και ευπώλητο μέρος της: η Λατινική Αμερική ως σύνολο αλληλένδετων χωρών, βγήκε στην πρώτη γραμμή και αποθέωσε την Ιστορία της ως μυθολογία και πραγματικότητα, όραμα και πένθος, μεγαλείο και απομάγευση του κόσμου και της ανθρώπινης υπόστασης. Οι προδρομικές προσπάθειες ρομαντικών, ρεαλιστών, νεωτεριστών από τις απαρχές του 19ου αιώνα ώς τα μέσα του 20ού συνέκλιναν και ανέδειξαν κορυφαίους συγγραφείς όπως οι  Κάρλος Φουέντες (Μεξικό), Γκαμπριέλ Γκαρσία Μάρκες (Κολομβία), Λουίς Μπόρχες (Αργεντινή), Μάριο Βάργκας Λιόσα (Περού), Χουάν Κάρλος Ονέτι (Ουρουγουάη), Αουγκούστο Ρόα Μπάστος (Παραγουάη), Χοσέ Δονόσο (Χιλή). Αυτή η προσφορά κληρονόμησε στους νεότερους πεζογράφους μια υψηλής στάθμης λογοτεχνικότητα, δηλαδή μια μαστοριά λόγου ικανή να παρακολουθεί τις πολιτικές και κοινωνικές εξελίξεις και να τις αποδίδει με ακρίβεια και συγκρατημένο πάθος. Θα λέγαμε πως μια νέα λογοτεχνική έκρηξη πνιγηρού πολιτικοκοινωνικού ρεαλισμού είναι παρούσα. Κοινή θεματική η τρέχουσα Ιστορία ως χωνευτήρι ακόρεστης βίας, όχι ως έκφραση ή απόδειξη πολιτικής και κοινωνικής αποσύνθεσης, αλλά ως στιβαρό καθεστώς, όπου ο τρόμος και ο θάνατος βασιλεύουν και δεν θα πάψουν να βασιλεύουν.

Οι τρεις νουβέλες

Το πρόβλημα είναι ότι η απασχόληση με τη βία, παρά την ποικιλία των αποχρώσεών της, κινείται συνήθως στα δύο άκρα, δηλαδή στη διάκριση και συνάφεια καλών και κακών, θύτη και θύματος, διαβόλων και άγγελων, λιγότερο σε εκείνον τον μεσαίο χώρο, όπου η ισχύς είναι αυτοεξαπάτηση, η συναναστροφή με τον κίνδυνο, ο τραυματικός κόκκος άμμου στην ουρήθρα του εγκλήματος, η καταδίωξη και ο αφανισμός αφήνουν σχισμές σωτηρίας, επιβίωσης μέχρις απελπισίας. Σε αυτόν τον μεσαίο χώρο των συνεργών, εθελόδουλων και μη, περιφερειακών και περιστασιακών μοιραίων ατόμων, κινείται ο Μεξικανός Γιούρι Ερέρα (1970) στις τρεις νουβέλες του, που δημοσιεύτηκαν ξεχωριστά μεταξύ των ετών 2008 και 2013 στα ισπανικά και κυκλοφορούν στη χώρα μας σε ένα τόμο, άριστα μεταφρασμένες, παρά την πίεση της γλώσσας του πρωτοτύπου, απλουστευμένης και ταυτοχρόνως αγοραίας και ιδιολεκτικής. Η πρώτη («Δουλειές του βασιλείου») είναι η βύθιση στο τεραστίων διαστάσεων άντρο – στο Παλάτι – ενός ναρκέμπορου, που δεν μπορεί να είναι άλλο από «βασιλιάς», τριγυρισμένος από κόλακες, αβέβαιας πίστης προς το πρόσωπό του συνεργάτες, άτομα δίχως όνομα, αλλά προσδιοριζόμενα από ρόλους, όπως ο Δημοσιογράφος, ο Χρυσοχόος, η Μάγισσα, ο Μάνατζερ, εσμός κολάκων, προδοτών, υποψήφιων νεκρών. Εκεί γίνεται δεκτός ο Καλλιτέχνης, περισκόπιο του συγγραφέα, συνθέτης «κορίδο», παραδοσιακού τραγουδιού σε αυτοσχέδιους στίχους εξύμνησης και πάθους, μια μύγα μες στο γάλα. Εκεί έμεινε ώς την καταστροφή του Παλατιού, από όπου βγήκε «κύριος κάθε κομματιού του εαυτού του, των λόγων του». Η δεύτερη νουβέλα («Σημάδια πριν το τέλος του κόσμου») παρακολουθεί τη νεαρή Μακίνα, που, αναζητώντας τον μετανάστη αδελφό της, ξεκινάει από μια Πολιτειούλα του Μεξικού, «διάστικτη από σημάδια πυροβολισμών», περνάει λαθραία στις ΗΠΑ, διασχίζει μεγάλες πόλεις, φτάνει ώς την πύλη ενός στρατοπέδου, όπου βρίσκει επιτέλους τον αδελφό της: έχει καταταγεί στον αμερικανικό στρατό. Οι περιπέτειες αυτής της αναζήτησης, εφιαλτικές, διαρκώς απειλητικές, διαρκώς στο χείλος του γκρεμού, αναγεννημένες από το πείσμα της ηρωίδας, είναι αποδείξεις νίκης της ζωής στον σωρό των περιττωμάτων όπου σιτίζονται σμήνη μολυσμένων εντόμων. Στην τελευταία νουβέλα («Η μετοικεσία των σωμάτων»), τα χαρακτηρισμένα πάλι από τους ρόλους τους πρόσωπα, όπως η Σενιόρα, η Κουκλίτσα, η Ατίθαση, η Τρεις Φορές Ξανθιά, κινούνται γύρω από τον Απολυτρωτή, ο οποίος, ανάμεσα σε δύο εγκληματικές οικογένειες, καλείται να επιτύχει την ανταλλαγή των σωμάτων που κρατούνται σε ομηρεία, ενώ η πόλη ταλαιπωρείται από πανδημία, ο τρόμος νεκρώνει κάθε κίνηση, οι Αρχές επιτηρούν τα σταυροδρόμια για να μη βλέπουν τίποτα.

Ισορροπία λόγου

Ποιητικότητα και χυδαιότητα

Ο αναγνώστης θα παρατηρήσει πως οι τρεις νουβέλες είναι ένα θέμα σε τρεις πράξεις: είναι «οι μέρες που σκοτώνουν» έναν τόπο που υπάρχει για να μην υπάρχει, σε μια χώρα που η λέξη Μεξικό σήμαινε, στην προκολομβιανή γλώσσα, «ομφαλός της Σελήνης» και ως σεληνιακό τοπίο πια έχει κερδίσει τη σκοτεινή πλευρά του. Η επιτυχία του συγγραφέα είναι ότι οικονομεί τον λόγο, τον εμπλουτίζει με αναπάντεχες ανατροπές και σχόλια, τον ισορροπεί μεταξύ ποιητικότητας και χυδαιότητας, έτσι που τα πρόσωπα και οι καταστάσεις αποκτούν ορατότητα. Πολλοί είναι εκείνοι που υποστηρίζουν ότι ο Γιούρι Ερέρα φέρνει απόηχους του έργου του Χουάν Ρούλφο (1917-1986), ενός ολιγογράφου, πρωθιερέα της πεμπτουσίας του λόγου στο Μεξικό του 20ού αιώνα.

Γιούρι Ερέρα
Σημάδια πριν το τέλος του κόσμου
Εκδ. Καστανιώτη,
μτφ. Μαργαρίτα Μπονάτσου, 2018