Οι κλασικοί σήμερα (και πάντα)

Δεν αποτελούν «τάση» ούτε καινούργιο φαινόμενο. Κι όμως, συγκεντρώνουν το ενδιαφέρον των ενημερωμένων αναγνωστών (για ν’ αποφύγουμε τον αγνώστων λοιπών στοιχείων «μέσο αναγνώστη») διαθέτοντας τους δικούς τους ευπώλητους τίτλους με αξιώσεις ως προς την αισθητική και την τυπογραφική επιμέλεια. Ο λόγος για τις σειρές κλασικών τίτλων των εκδοτικών οίκων, οι οποίες το τελευταίο διάστημα εμπλουτίζονται.

Ηδη οι εκδόσεις Ψυχογιός προχωρούν εντός των ημερών στην έκδοση πέντε σημαντικών τίτλων της παγκόσμιας λογοτεχνίας, σε νέες μεταφράσεις, στο πλαίσιο της νέας σειράς «Τα κλασικά», που ώς ένα σημείο έρχεται σε αντίθεση με την ποικιλία των «ευπώλητων» βιβλίων, στα οποία βασίζεται ο ελληνικός οίκος (χωρίς, βέβαια, να παραγνωρίζεται το γεγονός ότι σ’ αυτόν ανήκουν ο Τζόναθαν Φράνζεν, ο Σαλμάν Ρούσντι, ο Μουρακάμι και αρκετοί τίτλοι σύγχρονης ιστοριογραφίας). Την επιμέλεια της νέας σειράς έχει ο συνάδελφος της «Καθημερινής» Ηλίας Μαγκλίνης, ενώ την εικονογράφηση ανέλαβε ο Θάνος Κακολύρης, με εμφανή τη στυλιζαρισμένη ομοιόμορφη εικόνα που παραπέμπει στη συγκεκριμένη σειρά. Οι πρώτοι τίτλοι, που αποτέλεσαν και την αφορμή για το σημερινό σημείωμα, είναι: «Ο πόλεμος των κόσμων» του Χ.Τζ. Ουελς (μτφ. Μαργαρίτα Ζαχαριάδου), «Ηδονή» του Γκαμπριέλε ντ’ Ανούντσιο (μτφ. Δήμητρα Δότση), «Το στρίψιμο της βίδας» του Χένρι Τζέιμς (μτφ. Τόνια Καβαλένκο), «Φρανκενστάιν» της Μέρι Σέλεϊ (μτφ. Κατερίνα Σχινά), «Διηγήματα και νουβέλες» του Αντον Τσέχοφ (μτφ. Αλεξάνδρα Ιωαννίδου). Είναι άραγε τα απελευθερωμένα δικαιώματα ο πρωταρχικός λόγος για το «χτίσιμο» μιας νέας σειράς; «Η πτυχή των απελευθερωμένων δικαιωμάτων δεν είναι το πρώτο κριτήριο για την επιλογή των τίτλων – οπωσδήποτε όμως διευκολύνει τις διαδικασίες» απαντάει η Αγγέλα Σωτηρίου, διευθύντρια εκδόσεων του Ψυχογιού. «Ηδη στους πέντε αυτούς τίτλους περιλαμβάνονται ορισμένα επίμετρα μεγάλων συγγραφέων, τα οποία δεν ήταν ελεύθερα δικαιωμάτων (σ.σ.: από τον Χένρι Τζέιμς και τον Τόμας Μαν έως τον Αρθουρ Κλαρκ, τον Κολμ Τομπίν, την Τζόις Κάρολ Οουτς). Ο στόχος είναι ο αναγνώστης να έχει στα χέρια του ένα αγαπημένο, κλασικό κείμενο σε σύγχρονη γλωσσική απόδοση, το οποίο όμως να πλαισιώνεται από σημαντικά σημειώματα που προτείνουν μιαν άλλη οπτική πάνω στο πρωτότυπο, που να ανοίγουν παράθυρα και να δίνουν τροφή για περαιτέρω αναγνώσεις. Και, βέβαια, ιδιαίτερη προσοχή δόθηκε στην αισθητική φροντίδα των ίδιων των βιβλίων: κλασικό δεν σημαίνει «μαυσωλείο», το αντίθετο: είναι ένας ζωντανός οργανισμός με εξαιρετικές αντοχές στον χρόνο που αξιώνει και απαιτεί σύγχρονη παρουσίαση».

Οι εκδόσεις Πατάκη μόλις πρόσφατα ενέταξαν στις σειρές τους την «Sub rosa», που περιλαμβάνει αριστουργήματα του 19ου και του 20ού αιώνα, σε επιμέλεια της Ελένης Κεχαγιόγλου και εικονογράφηση Πάρι Μέξη. Οι πρώτοι τίτλοι είναι ο «Αμερικανός κόμης» του Μαρκ Τουέιν (μτφρ. Μαργαρίτα Ζαχαριάδου) και οι «Αρταμάνοφ» του Μαξίμ Γκόρκι στη μετάφραση του Αρη Αλεξάνδρου, που εκδόθηκε πρώτη φορά το 1959. Πριν από το Πάσχα θα εκδοθεί για πρώτη φορά στην ελληνική γλώσσα ο τρίτος τίτλος: το «Θαμμένος ζωντανός. Μια ιστορία του καιρού μας» (1908) του Βρετανού Αρνολντ Μπένετ (1867-1931), σε μετάφραση Μαργαρίτας Ζαχαριάδου. Ενα αγαπημένο μυθιστόρημα του Χόρχε Λουίς Μπόρχες, που διερευνά το ζήτημα της γνήσιας ταυτότητας στη ζωή και της γνησιότητας στο χρηματιστήριο της τέχνης, τα βάσανα της φήμης και την αποδοχή του Αλλου. «Δεν επιλέγονται κλασικά έργα μουσειακής αξίας, αλλά τα βιβλία που ο λάτρης της λογοτεχνίας θέλει σήμερα να διαβάσει: βιβλία που συμβάλλουν στην εκ μέρους μας κατανόηση του κόσμου που μας περιβάλλει, της ιστορίας με την οποία, αν και ίσως ερήμην μας, καθημερινώς αναμετριόμαστε, της τυραννικής μνήμης, του ανατρεπτικού χιούμορ και, εντέλει, του μεγάλου αγνώστου που είναι ο άνθρωπος, δηλαδή ο εαυτός μας» εξηγεί η Ελένη Κεχαγιόγλου για τα κριτήρια. «Και επειδή είμαστε οι λέξεις μας, φροντίζουμε να είναι πολύ καλές οι μεταφράσεις. Τα δε επίμετρα που συνοδεύουν κάθε τόμο της σειράς δεν προβαίνουν σε φιλολογικές αναλύσεις, αλλά αποσκοπούν στην περαιτέρω γνωριμία του αναγνώστη με τον εκάστοτε συγγραφέα και την εποχή του, τοποθετώντας το έργο στο πλαίσιο του βίου του δημιουργού του».

Από τις ίδιες εκδόσεις, εξάλλου, κυκλοφορεί – από τον περασμένο Οκτώβριο – η εικονογραφημένη σειρά κλασικών κειμένων των ισπανικών εκδόσεων Nordica Libros (2011). Στους τίτλους περιλαμβάνονται το «Παλτό» του Νικολάι Γκόγκολ (μτφ. Γιώργος Τσακνιάς, εικονογράφηση Νοεμί Βιγιαμούσα), «Το κάλεσμα της άγριας φύσης» του Τζακ Λόντον (μτφ. Τάκης Μενδράκος, εικονογράφηση Javier Olivares), η «Μεταμόρφωση» του Κάφκα (μτφ. Μαργαρίτα Ζαχαριάδου, Αγαθή Δημητρούκα, εικονογράφηση Antonio Santos), η «Φυσική επιλογή» του Δαρβίνου (μτφ. Νίκου Αποστολόπουλου, εικονογράφηση Ester Garcia) και το «Κομμουνιστικό μανιφέστο» των Μαρξ – Ενγκελς (μτφ. Ανδρέα Παππά, εικονογράφηση Φερνάντο Βιθέντε).

Gutenberg, Εστία, Εξάντας, Ερατώ

Ο παλαιός των ημερών, πάντως, είναι η σειρά Orbis Literae των εκδόσεων Gutenberg, που από το 1992 «στεγάζει» 25 και πλέον αριστουργήματα της παγκόσμιας λογοτεχνίας, πάντοτε με την αντίστοιχη τυπογραφική επιμέλεια που την έχουν κατοχυρώσει στο χώρο (είναι πρόσφατο άλλωστε το Βραβείο της Ακαδημίας Αθηνών για την πορεία του εκδοτικού οίκου) : από τον «Μόμπι Ντικ» του Χέρμαν Μέλβιλ, το απόλυτο long seller, στην εξαιρετική μετάφραση του Θανάση Χριστοδούλου, και τη «Γυναίκα με τα άσπρα» του Γουίλκι Κόλινς (μτφ. Ερρίκος Μπαρτζινόπουλος) ώς το «Βιργιλίου θάνατος» του Χέρμαν Μπροχ (μτφ. Γιώργος Κεντρωτής) και τις «Βοστονέζες» του Χένρι Τζέιμς (μτφ. Μιχάλης Μακρόπουλος). Ο πιο πρόσφατος τίτλος είναι «Το όνομα της κόκκινης κάμαρας» του Tsao Hsueh-Chin (μτφρ. Ελλη Λαμπίδη), που παρουσιάστηκε στο προηγούμενο «Βιβλιοδρόμιο», ενώ αναμένονται οι «Περιπέτειες του Ρόντερικ Ράντομ» του Τοbias Smollett. H σειρά, σύμφωνα  με τον Κώστα Δαρδανό, «αναγνωρίζεται από τους αυστηρά επιλεγμένους τίτλους και τις πολύ προσεγμένες μεταφράσεις: επιλέγονται τα κορυφαία έργα της παγκόσμιας πεζογραφίας, τα πλέον καταξιωμένα από κάθε χώρα, που δεν έχουν εκδοθεί ξανά στα ελληνικά ή έχουν εκδοθεί παλαιότερα και είναι εκτός εμπορίου. Βιβλία-σταθμοί του πνεύματος που έχουν επηρεάσει όλους τους μεταγενέστερους λογοτέχνες. Με μια φράση: τα “παλιά” βιβλία της Orbis Literae είναι τα πλέον σύγχρονα, αυτά που διαβάζουν και ξαναδιαβάζουν οι απαιτητικοί  αναγνώστες». Κλασικοί τίτλοι, ωστόσο, έχουν ενσωματωθεί και στη σειρά Aldina, την οποία εμπνεύστηκε το 2014 ο Δημήτρης Αρμάος και αφορά κατά κανόνα τους λεγόμενους «μοντέρνους κλασικούς». Ετσι δίπλα στους Τόμας Πίντσον και Τζον Ουίλιαμς, αλλά και τις νεότερες Ρέιτσελ Κασκ και Αννα Μπερνς (απ’ τις οποίες περιμένουμε το «Περίγραμμα» και τον «Γαλατά» αντιστοίχως) βρίσκονται και τίτλοι των Μπαλζάκ ή Φλομπέρ.

Ενας άλλος ιστορικός εκδοτικός οίκος, η Εστία, εμπλούτισε ήδη τη σειρά κλασικών της με την έκδοση τριών κορυφαίων τίτλων μέσα στο 2018: «Ανακτημένος χρόνος» του Μαρσέλ Προυστ (μτφ. Παναγιώτης Πούλος), «Δον Κιχότε ντε λα Μάντσα» του Θερβάντες (μτφ. Μελίνα Παναγιωτίδου), «Ο κόμης του Μόντε – Χρίστο» του Α. Δουμά (μτφ. Σοφία Αυγερινού). Αντιστοίχως, στη δική του Κλασική Βιβλιοθήκη της ξένης λογοτεχνίας, που μετρά ήδη τρεις δεκαετίες με Γκόγκολ, Χ. Τζέιμς, Αλ. Δουμά, Τολστόι κ.ά., ο Καστανιώτης ενέταξε πρόσφατα τη «Στέπα» του Τσέχοφ (μτφ. Ευτυχία Παμπούκη) και την «Πλατεία Ουάσινγκτον» του Χ. Τζέιμς (μτφ. Αρης Μαραγκόπουλος). Από τους «σύγχρονους κλασικούς» ξεχωρίζει η έκδοση με «Απαντα τα πεζά» του σπουδαίου Μπρούνο Σουλτς (μτφ. Αλεξάνδρα Ιωαννίδου), η οποία προγραμματίζεται για τις αρχές Ιουνίου.

Ο Εξάντας της Μαρίας Γυπαράκη, από την άλλη, έχει συνδέσει την «επανεκκίνησή» του επίσης με αριστουργήματα της παγκόσμιας βιβλιοπαραγωγής, κάτω από τη γνωστή βινιέτα Κλασική Βιβλιοθήκη. Δεν είναι τυχαίο ότι ο πρώτος τίτλος το 2017 ήταν το «Σιμπλίκιος σιμπλικίσιμος» του Hans Jacob Christoffel Von Grimmelshausen (μτφ. Γιάννης Κοιλής), για να ακολουθήσουν ώς σήμερα βιβλία των Θάκερεϊ, Τζέιμς Χογκ, Κόνραντ, Μπαλζάκ, Τζορτζ Μουρ και Ραμπελέ.

Οι εκδόσεις Ερατώ, σταθερά προσανατολισμένες στην κλασική λογοτεχνία, έχουν εκδώσει το τελευταίο διάστημα τους εξής τίτλους: ο «Αθώος» του Γκαμπριέλε ντ’ Ανούντσιο (μτφ. Λεωνίδας Καρατζάς), «Μια γυναίκα», «Η ιστορία ενός αγνώστου» και «Ο θάλαμος Νο 6» του Τσέχοφ (μτφ. Λεωνίδα Καρατζά στα δύο πρώτα και Βασίλη Ντινόπουλου), «Η υπέροχη γωνιά» του Χένρι Τζέιμς, «Η επιστροφή» του Κόνραντ, «Ο ένοχος ποταμός» του Γ. Κόλινς (και τα τρία σε μετάφραση Σπάρτης Γεροδήμου).

Η Ποικίλη Στοά, εξάλλου, συνεχίζει την έκδοση τίτλων με απελευθερωμένα δικαιώματα εμπλουτίζοντας τη σειρά κλασικής λογοτεχνίας με ιστορίες του Τουργκένιεφ («Ο οβριός φαντάσματα»), της Βιρτζίνια Γουλφ («Δευτέρα ή Τρίτη»), της Κάθριν Μάνσφιλντ («Σε μια γερμανική πανσιόν»), του Ντίκενς («Η δίκη για φόνο και άλλα μυστήρια») κ.ά. Ο «Κέδρος» μέσα στο 2018 έδειξε τις προθέσεις του εγκαινιάζοντας με τους «Αυτόχειρες» του Γκι ντε Μοπασάν (μτφ. Γιώργος Ξενάριος) τη σειρά Ex libris, ενώ αναμένονται ξεχωριστά τα «Φύλλα χλόης» του Γουόλτ Γουίτμαν σε μετάφραση Κατερίνας και Ελένης Ηλιοπούλου.

Οι «σύγχρονοι κλασικοί»

Οι Μεγάλες Αφηγήσεις είναι η σειρά που έχει κατοχυρώσει το Μεταίχμιο, σε επιμέλεια του Δημήτρη Στεφανάκη, απ’ όπου έχουν κυκλοφορήσει βιβλία όπως το «Μαγικό βουνό» και ο «Θάνατος στη Βενετία» του Τόμας Μαν, «Το μοναστήρι της Πάρμας» του Σταντάλ και πιο πρόσφατα η «Οικογενειακή ευτυχία» του Τολστόι. Τον Απρίλιο, εξάλλου, αναμένεται στην ίδια σειρά η «Χαμένη τιμή της Καταρίνα Μπλουμ» (μτφ. Δημήτρης Δημοκίδης) του Χάινριχ Μπελ (1917-1985) και τον Μάιο το «Κόκκινο σήμα του θάρρους» (μτφ. Νίκος Παναγιωτόπουλος) του Στίβεν Κρέιν (τίτλος που κυκλοφόρησε πρόσφατα και ως «Κόκκινο παράσημο ανδρείας» από τις εκδόσεις «Διαλέγεσθαι» σε μετάφραση της Κατερίνας Σχινά). Η σειρά αυτή – όπως και η Aldina του Gutenberg – αποτελούν παραδείγματα για το πώς οι «σύγχρονοι κλασικοί» συγγραφείς επανεκτιμώνται συνεχώς και εντάσσονται στις ίδιες σειρές με τους καλσικούς (τα ρευστά όρια είναι άλλωστε και ένας λόγος για τον οποίο η καταγραφή που επιχειρούμε δεν μπορεί να είναι εξαντλητική). Το 2015 οι εκδόσεις Πόλις, με αποδεδειγμένο προσανατολισμό σε σημαντικούς τίτλους της παγκόσμιας λογοτεχνίας, εξέδωσαν το «Ομαδικό πορτρέτο με μία κυρία» και το 2018 το «Μπιλιάρδο στις εννιάμισι» του Χ. Μπελ, αμφότερα σε μετάφραση της έμπειρης Μαργαρίτας Ζαχαριάδου. Το διαρκές ενδιαφέρον για τους κλασικούς είχε ήδη φανεί με την έκδοση από τον ίδιο οίκο του – σχετικά λησμονημένου – πικρού αριστουργήματος του Εριχ Κέστνερ «Στο χείλος της αβύσσου ή Φάμπιαν» (μτφ. Αντζυ Σαλταμπάση), με την εξαιρετικά επιμελημένη «Κορίννα ή η Ιταλία» της Μαντάμ ντε Σταλ (μτφ. Τούλα Τόλια) και με το «Ποίημα για την καταστροφή της Λισαβόνας» του Βολταίρου (μτφ. Μίλτος Φραγκόπουλος).