Ενα εκδοτικό φαινόμενο της εποχής

Ενας άγνωστος ισραηλινός ιστορικός γράφει στα εβραϊκά την ιστορία της ανθρωπότητας. Το βιβλίο μεταφράζεται στα αγγλικά το 2014 και πουλά περισσότερα από ένα εκατομμύριο αντίτυπα. Ο Ομπάμα και ο Ζάκερμπεργκ το επαινούν και ο Ρίντλεϊ Σκοτ θέλει να το μεταφέρει σε τηλεοπτική σειρά. Ηταν το «Sapiens» (εκδ. Αλεξάνδρεια, μτφ. Μιχάλης Λαλιώτης, 2015) και μιλούσε για το παρελθόν. Το «Homo Deus» (Αλεξάνδρεια, μτφ. Μ. Λαλιώτης, 2017) που ακολούθησε αναφερόταν στο μέλλον. Τώρα ο 43χρονος Γιούβαλ Νώε Χαράρι στρέφει την προσοχή του στο παρόν, με τα «21 μαθήματα για τον 21ο αιώνα».

Στο βιβλίο αναφέρονται όλα τα θέματα με τα οποία συνηθίζει να ασχολείται. Η ζωή στην Κίνα του 15ου αιώνα είχε αργούς ρυθμούς, όμως σήμερα ζούμε σε μια διαρκή αλλαγή. Η θρησκεία μπορεί να είναι κακή, αλλά έχει κάποιες χρήσεις. Ο εθνικισμός είναι κακός, αλλά και αυτός έχει τις χρήσεις του. Ο φιλελευθερισμός είναι καλός, αλλά απειλείται. Η τεχνολογική πρόοδος δημιουργεί μεγάλα ηθικά ζητήματα. Και βέβαια, το μέγα ερώτημα: πώς ζεις σε μια εποχή σύγχυσης, όταν όσα ήξερες έχουν καταρρεύσει και δεν έχει αναδειχθεί ακόμα κάτι για να τα αντικαταστήσει; Ο Χαράρι υποστηρίζει ότι συλλογικοί μύθοι, όπως τα χρήματα και οι νόμοι, μας έχουν επιτρέψει να φτιάξουμε τεράστιες, περίπλοκες κοινωνίες πολύ πέραν των βιολογικών μας περιορισμών. Ομως στη Δύση, η θρησκεία φθίνει στη δημόσια ζωή. Και στο παγκοσμιοποιημένο περιβάλλον, η ιδέα του έθνους-κράτους απειλείται. Τι έχει μείνει να πιστέψουμε;

Εξελικτική ψυχολογία

Ο ισραηλινός ιστορικός χρησιμοποιεί την εξελικτική ψυχολογία ως αυτο-βοήθεια: ο κόσμος είναι ένα μέρος με κινδύνους, που αλλάζει γρήγορα άρα δεν είναι έκπληξη ότι ο εγκέφαλός μας, που αναπτύχθηκε σε εντελώς διαφορετικές συνθήκες, ζορίζεται. Η εξέλιξη δεν έλαβε υπόψη τους αυτοματισμούς ή την εργασία μέσω e-mails όλο το 24ωρο. Τα «21 μαθήματα για τον 21ο αιώνα» είναι ένα βιβλίο που καλύπτει, κατά τη συνήθεια του συγγραφέα, ένα ευρύ φάσμα θεμάτων σχολιασμένα με τον δικό του τρόπο: Πώς τα κομπιούτερ και τα ρομπότ αλλάζουν το νόημα της ανθρώπινης ύπαρξης; Πώς αντιμετωπίζεται η επιδημία των fake news; Τι θα ‘πρεπε να μαθαίνουμε στα παιδιά μας;

Τα «μαθήματα» δεν είναι ακριβώς μαθήματα, βέβαια. Υπάρχουν κεφάλαια για την εργασία, τον πόλεμο, τον εθνικισμό, τη θρησκεία, τη μετανάστευση, την εκπαίδευση και άλλα ζητήματα με τον Χαράρι να δίνει μια ιστορική και φιλοσοφική διάσταση. Υπάρχουν και κάποιες αντιρρήσεις από θαυμαστές του όπως ο Μπιλ Γκέιτς. Ιδιαίτερα για το κεφάλαιο σχετικά με τις ανισότητες, όπου προβλέπει ότι στον 21ο αιώνα «τα δεδομένα θα είναι πιο σημαντικά και από τα μηχανήματα και από τη γη» ξεχωρίζοντας τους πλούσιους από τους υπόλοιπους.

Και αυτό το βιβλίο, όπως και τα δύο προηγούμενα, φαίνεται να έχει στη βάση του το ίδιο ερώτημα: Ποιο θα είναι εκείνο που θα δίνει νόημα στις ζωές μας τις επόμενες δεκαετίες και τους επόμενους αιώνες; Μέχρι στιγμής, η υπέρτατη επιθυμία των ανθρώπων είναι να ζήσουν πιο μεγάλες σε διάρκεια, πιο υγιείς και πιο ευτυχισμένες ζωές. Εάν η επιστήμη το καταφέρει αυτό, ποιος θα είναι ο λόγος που θα μας κάνει να σηκωνόμαστε το πρωί; Την απάντηση δεν την έχει ακόμα κανείς. Ο Χαράρι προσπαθεί βέβαια. Μέχρι τότε κοιτά τα προβλήματα του 21ου αιώνα και προκαλεί σε συζήτηση όσους συμφωνούν και όσους διαφωνούν. Και εν τω μεταξύ εξελίσσεται σε εκδοτικό φαινόμενο.

Yuval Noah Harari
21 μαθήματα για τον 21ο αιώνα
Μτφ. Μιχάλης Λαλιώτης, Αλεξάνδρεια, σελ. 352
Τιμή: 24,38 ευρώ