Η «μυθολογία» του Κίτσου Μαλτέζου

Το 2000 ο  δικηγόρος Αθηνών Πέτρος Στ. Μακρής – Στάικος, τελευταίος απόγονος μιας σπουδαίας οικογένειας οι ρίζες της οποίας χρονολογούνται αιώνες πριν – και ενώ μέλη της πρωταγωνίστησαν στην Επανάσταση του 1821 – εκδίδει ένα βιβλίο για τη ζωή και τη δολοφονία ενός νέου φοιτητή κατά τη διάρκεια της Κατοχής. Οπως έχει δηλώσει ο ίδιος σε κατά καιρούς αφηγήσεις του, συνέγραψε το «Κίτσος Μαλτέζος: ο αγαπημένος των θεών» επειδή θέλησε να αφήσει ένα ίχνος πίσω του. Κατάφερε πολλά παραπάνω – κυρίως να δημιουργήσει μια τομή στη μελέτη της Κατοχής και του Εμφυλίου.

Ο Κίτσος Μαλτέζος ήταν τρισέγγονος και τελευταίος απόγονος του στρατηγού Μακρυγιάννη, καθώς και απόγονος της οικογένειας Σκουζέ. Το 1942, ως φοιτητής Νομικής και, κατά πολλούς, «το καλύτερο μυαλό της γενιάς του», εντάχθηκε στην Ομοσπονδία Κομμουνιστικών Νεολαιών Ελλάδος (ΟΚΝΕ). Διεγράφη όμως από την ίδια την οργάνωση και το 1943 προσχώρησε στο απέναντι ιδεολογικά στρατόπεδο της οργάνωσης ΕΣΑΣ (Εθνικός Σύνδεσμος Ανωτάτων Σχολών). Για τον λόγο αυτό συγκρούστηκε με μέλη που ανήκαν στην οργάνωση Χ (Χίτες), τα οποία, ως γνωστόν, οπλοφορούσαν με άδεια της τότε κατοχικής κυβέρνησης. Την 1η Φεβρουαρίου του 1944, ο Κίτσος Μαλτέζος δολοφονήθηκε σε ενέδρα του ΕΛΑΣ Σπουδάζουσας (του νεανικού βραχίονα της ΟΠΛΑ) μπροστά στο σπίτι του, απέναντι από τους Στύλους του Ολυμπίου Διός. Οι εκτελεστές, γόνοι γνωστών αστικών οικογενειών, ήταν παιδιά της ίδιας «χρυσής νεολαίας» των Αθηνών όπου ανήκε και ο Μαλτέζος. Η δολοφονία του φοιτητή, που ξεχώριζε για την ευρυμάθεια, τις λογοτεχνικές και φιλοσοφικές του ανησυχίες, συγκλόνισε συμφοιτητές και συντρόφους ένθεν κακείθεν, ενώ αποτέλεσε αιτία για εσωτερικές ρήξεις στην Αριστερά και συνειδησιακές συγκρούσεις επιφανών μελών της. Η «μυθολογία» που θα αναπτυχθεί γύρω από τη μορφή και την εκτέλεση θα βρει αναφορές και στη μυθοπλασία της εποχής: ο Κίτσος Μαλτέζος  θα γίνει «πρωταγωνσιτής» σε δύο μυθιστορήματα, την «Τειχομαχία» του Θεόφιλου Φραγκόπουλου και το «Χρονικό μιας Σταυροφορίας» του Ρόδη Ρούφου. Είναι, όμως, το έργο του Μακρή-Στάικου που θα του αποδώσει την ανάλογη ιστορική βαρύτητα εξετάζοντας τις κοινωνικές αλλά και ευρύτερες συνέπειες που προκάλεσε η δολοφονία του.

Γιατί άραγε ένα τραγικό περιστατικό του ακήρυχτου ακόμα Εμφυλίου είναι τόσο σημαντικό; Γιατί η εμπεριστατωμένη και τεκμηριωμένη καταγραφή του από τον Μακρή-Στάικο απετέλεσε μια τομή, παραδεκτή από όλες τις ιστορικές τάσεις ως σημαντική, και σηματοδότησε παράλληλα την ανανέωση της έρευνας για τη φορτισμένη περίοδο, η οποία θα διαρκέσει τελικά 20 χρόνια;

Εμφύλιος στην πόλη

Μια απάντηση είναι ότι το βιβλίο του Μακρή έφερε στην επιφάνεια το θέμα της αντίστασης στην πόλη, ενός αγώνα συνήθως καταδικασμένου, ηρωικού αλλά και λησμονημένου. Το ίδιο ισχύει και για τον Εμφύλιο μέσα στην πόλη. Τα εμφυλιοπολεμικά γεγονότα εντός του αστικού ιστού θα αποτελέσουν ένα ξεχωριστό κεφάλαιο στη μελέτη της περιόδου και μετά τον «Κίτσο Μαλτέζο» διερευνήθηκαν διεξοδικά. Με τον τρόπο της η καταγραφή του Στάικου έδωσε το έναυσμα ώστε να ερευνηθούν εκ νέου η δράση ανθρώπων και οργανώσεων που δεν ανήκαν στο ΕΑΜ και η ηρωική μοναχική τους δράση είχε «επισκιαστεί» τρόπον τινά από την εκτέλεση του Μαλτέζου. Ο Ιβάνωφ, ο Τσιγάντες, ο Περρίκος ήρθαν ξανά στο προσκήνιο ενώ ο κόσμος των πρακτόρων, των προδοτών, των σκληρών βασανιστηρίων ήρθε στην επιφάνεια – στο πλαίσιο πάντα της δράσης μέσα στη πόλη –  όχι ως μυθιστορηματικό στοιχείο αλλά ως σκληρή πραγματικότητα. Ημερολόγια, αυτοβιογραφικά κείμενα, νέες πρωτογενείς πηγές όπως δικαστικά αρχεία ή προφορικές μαρτυρίες, νέες θεάσεις παρουσιάστηκαν προκαλώντας δημιουργικούς διαλόγους και σκληρές αντεγκλήσεις. Παράλληλα, οι νεότερες αποκαλύψεις γκρέμισαν παραδεδεγμένες αντιλήψεις και έβαλαν νέες ψηφίδες στο σύνθετο μωσαϊκό, που μόνο σταθερές και βεβαιότητες δεν έκρυβε.

Η βία που ασκήθηκε στον Εμφύλιο από τις αντίπαλες πλευρές, η κατακερματισμένη ανάλυσή του, η γεωγραφική του πολυποικιλότητα αλλά και η περιοδολόγησή του υπήρξαν πεδία αντιπαραθέσεων της μετέπειτα ιστοριογραφίας.

Ο Κίτσος Μαλτέζος, 75 χρόνια μετά τη δολοφονία του, αναμοχλεύει πάθη και διλήμματα όπως ακριβώς και τη στιγμή που έπεφτε νεκρός. Τότε ήταν μια ολόκληρη γενιά που στο άνθος της ηλικίας της βρέθηκε διχασμένη ανάμεσα σε στρατόπεδα, έπρεπε να υπακούσει κομματικές εντολές, αναζητούσε την τοποθέτηση και την αναγνώρισή της στο ρευστό κοινωνικό γίγνεσθαι. Μια γενιά που μέτρησε χιλιάδες θύματα και όσοι εκπρόσωποί της επιβίωσαν έχοντας εμπλακεί στις διεργασίες της εποχής βγήκαν ανεπανόρθωτα τραυματισμένοι σε σώμα και ψυχή. Να όμως που και εκπρόσωποι της σημερινής γενιάς που ασκεί εξουσία ή συμμετέχει στον δημόσιο λόγο συνεχίζουν να ψάχνουν πάνω από τον τάφο του Μαλτέζου συχνά για δικαιωμένους ή αδικαίωτους αγώνες, για αίτια ή λάθη, για παραλείψεις και συνωμοσίες. Τα δολοφονικά διλήμματα προφανώς ανήκουν στο παρελθόν, αλλά η ευρύτερη προσέγγιση της σημερινής πολιτικής δεν μπορεί παρά να περιλαμβάνει τις «αναλογίες» της ιστορίας.
Η δεύτερη εμπλουτισμένη έκδοση του «Κίτσου Μαλτέζου» από την Εστία δεν έρχεται πλέον ως φιτίλι, όπως ίσως άθελα απετέλεσε η πρώτη του έκδοση το 2000. Ερχεται όμως την καταλληλότερη στιγμή ως επιστέγασμα σε μια σκληρή αντιπαράθεση που κράτησε 20 χρόνια, αλλά σε κάθε περίπτωση υπήρξε γόνιμη ιστοριογραφικά. Κυρίως όμως έρχεται ως επιστέγασμα μιας υπενθύμισης για το αίμα που χύθηκε σε αυτόν το τόπο συχνά τόσο άδικα και ανώφελα.

Info
Η έκδοση «Κίτσος Μαλτέζος: ο αγαπημένος των θεών» παρουσιάζεται την ερχόμενη Δευτέρα (17.30) στο Μουσείο της Πόλεως των Αθηνών (Πλ. Κλαυθμώνος). Συμμετέχουν ο συγγραφέας Πέτρος Στ. Μακρής-Στάικος, ο ιστορικός Ευάνθης Χατζηβασιλείου και ο συγγραφέας Χρήστος Χωμενίδης. Συντονίζει ο Στ. Καβαλλιεράκης. Κείμενα θα διαβάσει ο ηθοποιός-σκηνοθέτης Δημήτρης Λιγνάδης

Πέτρος Μακρής – Στάικος
«Κίτσος Μαλτέζος: ο αγαπημένος των θεών»
Εκδ. Εστία, 2019