Ο Μινωτής, η Παξινού και το ζεύγος Ο’Νιλ

Ο Αλέξης Μινωτής ανεβάζει στις 26 Μαρτίου 1965 στο Εθνικό Θέατρο το έργο του Ευγένιου Ο’Νιλ «Ταξίδι μακράς ημέρας μέσα στη νύχτα», με πρωταγωνιστές τον ίδιο, την Κατίνα Παξινού και τον Δημήτρη Χορν. Στα «ΝΕΑ» της επόμενης ημέρας ο Κώστας Σταματίου δημοσιεύει το χρονικό μιας φιλίας μεταξύ του ζεύγους Αλέξη Μινωτή και Κατίνας Παξινού με τον αμερικανό θεατρικό συγγραφέα Ο’Νιλ και τη σύζυγό του Καρλότα, από την οποία προέκυψε η αθηναϊκή πρεμιέρα του «Ταξιδιού»:

Η αρχή τοποθετείται στο καλοκαίρι του 1946. Υστερα από δώδεκα χρόνια αυτοεξορίας σε ένα αγρόκτημα κάπου στην Καλιφόρνια, ο Ο’Νηλ (Νόμπελ λογοτεχνίας του 1936) ξαναγυρίζει στη Νέα Υόρκη. Ο κόσμος που τον είχε σχεδόν ξεχάσει δείχνει και πάλι ενδιαφέρον για τον άνθρωπο και το έργο του. Τη «νεκρανάστασή» του υπογραμμίζουν δυο γεγονότα: η προετοιμασία για το ανέβασμα του νέου έργου του «Ο παγοπώλης έρχεται» στη Θήατερ Γκιλντ κι η μεταφορά στην οθόνη της παλιότερης τραγωδίας του «Το πένθος ταιριάζει στην Ηλέκτρα». Για τον ρόλο της Χριστίνας, στην τελευταία, διάλεξε ο ίδιος την Κατίνα Παξινού. Την είχε δει σαν Πιλάρ στο «Για ποιον χτυπούν οι καμπάνες». Ζήτησε να τη γνωρίσει από κοντά. Η Κατίνα τον επισκέφθηκε στη Νέα Υόρκη.

ΕΝΘΟΥΣΙΑΣΜΕΝΟΙ. Φαίνεται πως ο κόσμος του Μπρόντγουαιη πολύ είχε πικράνει τον Ο’Νηλ με την εμπορευματική νοοτροπία του, με την τσιγκουνιά του στα αισθήματα. Γι’ αυτό, τόσο ο συγγραφέας όσο και η γυναίκα του ενθουσιάστηκαν με την αμεσότητα και τον αυθορμητισμό της Ελληνίδας τραγωδού κι έσπευσαν να της το γράψουν: «Η ζωντάνια σου έφυγε μακρυά μας, αλλά η ομορφιά σου παραμένει στην παρουσία των χαριτωμένων τριαντάφυλλων που μας έστειλες… Μας ανανέωσες την πεποίθηση πως μπορεί ακόμα να υπάρχουν καλλιτέχνες στο θέατρο. Η μόνη μας απογοήτευση ήταν που δεν γνωρίσαμε μαζί με εσένα και τον σύζυγό σου. Ζήτησέ του σε παρακαλούμε να ‘ρθει σίγουρα να μας δει αν έρθει στη Νέα Υόρκη». Την επιστολή που γράφτηκε στις 26 Ιουλίου 1946, συνοδεύουν δύο φωτογραφίες του Ο’Νηλ με ιδιόχειρη αφιέρωση. Τρέμει, όμως, τόσο το χέρι του από την καταραμένη ασθένεια του Πάρκινσον, που η γυναίκα του Καρλότα ξαναγράφει καθαρά στο πίσω μέρος τις λέξεις και σημειώνει: «Τον καημένο, η Ζωή τον εχάιδεψε με το ένα χέρι και τον ετσάκισε με το άλλο».

Οι αφηγήσεις της Παξινού από τη συνάντηση και η θερμή επιστολή των Ο’Νηλ κεντρίζουν τον ενθουσιασμό του Αλέξη Μινωτή, που κάθεται και γράφει (Λος Αντζελες, 7 Αυγούστου 1946) στον «μαιτρ» ένα μακροσκελέστατο γράμμα, όπου αφήνει να εκραγεί όλο τον θαυμασμό που ένοιωθε για τον συγγραφέα επί 14 χρόνια, από τότε που διάβασε, μετάφρασε και ανέβασε το «Πόθοι κάτω από τις λεύκες» και την «Αννα Κρίστι»…

Υστερα από δέκα μέρες ο Αλέξης Μινωτής ήταν στη Νέα Υόρκη. Επισκέφθηκε τον συγγραφέα, μίλησαν για την Ελλάδα, για το θέατρο. Σε λίγες ώρες είχαν γίνει φίλοι. Σε λίγες ημέρες ο Ο’Νηλ τον ένιωθε δικό του άνθρωπο. Τόσο που μια βραδιά, ενώ η Παξινού μιλούσε με την Καρλότα, τον πήρε παράμερα στο γραφείο του, ξεκλείδωσε ένα παλιό ναυτικό σεντούκι κι έβγαλε από μέσα ένα χειρόγραφο: ήταν το «Ταξίδι μακράς ημέρας μέσα στη νύχτα», το έργο που δεν έπρεπε να δει τρίτο μάτι παρά 25 χρόνια μετά τον θάνατο του συγγραφέα. Αυτή ήταν η αφετηρία της χθεσινής βραδιάς του «Εθνικού»…

ΣΚΛΗΡΟΣ ΧΕΙΜΩΝΑΣ. Ο Μινωτής ξαναγύρισε στην Καλιφόρνια. Η Παξινού άρχισε το γύρισμα της «Ηλέκτρας». Η αλληλογραφία συνεχίστηκε. Ηταν ένας σκληρός χειμώνας για τους Ο’Νηλ, εκείνος του ’46 – ’47. Η υγεία του Ευγένιου Ο’Νηλ πήγαινε από το κακό στο χειρότερο, αρρώστησε και η Καρλότα… Ενα γράμμα της, το έχει υπαγορεύσει στη νοσοκόμα – άλλο, φαίνεται, σε κάποια γραμματέα, Ιανουάριο και Φεβρουάριο του ’47, οι Ο’Νηλ δείχνουν απίστευτα πικραμένοι: ο «Παγοπώλης» ανεβάστηκε άσχημα, κι ένα άλλο έργο, «Το Φεγγάρι» , προμηνύεται να πάει ακόμα χειρότερα. Ευτυχώς οι φωτογραφιες που φτάνουν από τα γυρίσματα της «Ηλέκτρας» μοιάζουν να ικανοποιούν απόλυτα τον Ευγένιο Ο’Νηλ. Το γράφει η Καρλότα, το τηλεγραφεί ο ίδιος ο συγγραφέας στην Κατίνα Παξινού στις 8 Απριλίου του ’47: «Αγαπημένη, είσαστε θαυμάσια. Αγάπη, Τζην». Είναι η τελευταία του αναλαμπή, ένας αποχαιρετισμός. Από κει και πέρα, τα γράμματα δεν μιλούν παρά για χειροτέρευση. «Ο Τζην γίνεται όλο και πιο νευρικός», παραπονιέται η γυναίκα του. Είναι η αρχή του τέλους…