Εκ γυναικός πηγάζει τα κρείττω

Μια επιστολή γραμμένη από τις σουφραζέτες του Λονδίνου για τον Ελευθέριο Βενιζέλο με ημερομηνία 1918. Ενα βασιλικό διάταγμα – κρατική υποτροφία σε μαθήτρια στις απαρχές του ελληνικού κράτους, το έτος 1840. Μια εργατική προκήρυξη του Σωματείου Υπηρετριών της Αθήνας χρονολογίας 1943. Η γυναικεία παρουσία και δράση στην Ελλάδα από τον 18ο αιώνα μέχρι και τον 20ό ξεδιπλώνονται μέσα από μοναδικά ντοκουμέντα που φιλοξενούνται στα Γενικά Αρχεία του Κράτους.

Επίσημα έγγραφα και άγνωστες φωτογραφίες, σπάνια χειρόγραφα, έντυπα και διαφημίσεις. Δεκάδες τεκμήρια που γίνονται όχημα για μια αναδρομή στο παρελθόν με άξονα τη γυναίκα. Συνοδοιπόρος σε αυτό το ταξίδι θα μπορέσει να γίνει οποιοσδήποτε το επιθυμεί, καθώς τα ενδιαφέροντα αυτά τεκμήρια θα εκτίθενται στα ΓΑΚ μέχρι το τέλος Απριλίου υπό τον τίτλο «Εκ γυναικός…  πηγάζει τα κρείττω». Κάποια από αυτά, πρωτογενείς πηγές για την πορεία των Ελληνίδων στην εκπαίδευση, στον πολιτισμό, στην εργασία, στον Αγώνα για Ανεξαρτησία, στην Αντίσταση, παρουσιάζουν «ΤΑ ΝΕΑ» με αφορμή τη σημερινή Παγκόσμια Ημέρα Γυναίκας.

ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΑ. Από τα πρώτα κιόλας βήματα του ελληνικού κράτους, όπως προκύπτει από τη μελέτη των αρχείων, οι γυναίκες αρχίζουν να αποκτούν επαγγελματικό προσανατολισμό. Το μαρτυρεί γλαφυρά η απόφαση διορισμού της δημοδιδασκάλισσας Μαρίας Κοτζιά στο «Δημοτικό Σχολείο Κορασίων Αιγίνης» το έτος 1842. Το αποδεικνύει αργότερα η αρθρογραφία του 1937 που διασώζεται στα αρχεία με θέμα τη δημιουργία της «Πρώτης Κρατικής Σχολής Επισκεπτριών Αδελφών και Νοσοκόμων, εις μνήμην Βασιλίσσης Σοφίας». Αλλωστε τα κορίτσια έχουν αρχίσει από νωρίς να συμμετέχουν στην εκπαίδευση. Βασιλικό διάταγμα του Οθωνα που φυλάσσεται στα ΓΑΚ χορηγεί το 1840 υποτροφία 50 δραχμών τον μήνα σε μαθήτρια – ωσότου ο λοχαγός πατέρας της προαχθεί – ώστε να φοιτήσει στο σχολείο της Φιλεκπαιδευτικής Εταιρείας και στη συνέχεια στο «Σχολείο της κυρίας Χιλλ».

Στην αυγή του 20ού αιώνα οι γυναίκες έχουν ήδη αρχίσει να οργανώνονται διεκδικώντας ισότιμη συμμετοχή στην κοινωνική ζωή και επιδιώκοντας τον επανακαθορισμό της ταυτότητάς τους με νέους όρους. Το 1908 η Πρυτανεία του Πανεπιστημίου Αθηνών με έγγραφο που περιλαμβάνεται στην έκθεση χορηγεί άδεια ασκήσεως του ιατρικού επαγγέλματος σε γυναίκα, ενώ το 1918 το Εθνικό Συμβούλιο Γυναικών Γαλλίας στέλνει τηλεγράφημα στον πρωθυπουργό Ελευθέριο Βενιζέλο με το οποίο, μεταξύ άλλων, εκφράζει την πρόθεσή του για δημιουργία παραρτήματος στην Ελλάδα. «(…) Θα ερχόμουν αυτόν τον χειμώνα στην Αθήνα ώστε να πραγματοποιήσω σήμερα αυτό που χθες ήταν αδύνατον: Την δημιουργία μιας Γαλλικής Εστίας στην Αθήνα και μια στενότερη συνεργασία ανάμεσα στις Γαλλίδες και τις αξιοθαύμαστες συμπατριώτισσές σας» γράφει η πρόεδρος του Συμβουλίου στην επιστολή, στέλνοντας παράλληλα τα συγχαρητήριά της για τις ελληνικές επιτυχίες στο Μακεδονικό Μέτωπο. Δύο χρόνια αργότερα, η Διεθνής Γυναικεία Συμμαχία Σουφραζετών απευθύνει πρόσκληση στη χώρα μας ώστε να εκπροσωπηθεί επισήμως στο 8ο Συνέδριο Σουφραζετών στη Μαδρίτη, ενώ στην Ελλάδα η Καλλιρρόη Παρρέν εκδίδει ήδη επί τρεις δεκαετίες το έντυπο «Εφημερίς των Κυριών».

Η ΨΗΦΟΣ. Το 1920 ξεκινούν και οι συζητήσεις για τη γυναικεία ψήφο. Θα συνεχιστούν καθ’ όλη τη διάρκεια της δεκαετίας, χωρίς όμως αποτέλεσμα. Στον δημόσιο διάλογο, που διεξάγεται σε κλίμα ιδιαίτερα αρνητικό, παρεμβαίνει και η ΓΣΕΕ, η οποία με ψήφισμά της – που σήμερα βρίσκεται στην κεντρική υπηρεσία των ΓΑΚ – στις 15 Μαρτίου του 1928 υποστηρίζει το αίτημα του Συνδέσμου Ελληνίδων για χορήγηση δικαιώματος ψήφου στις γυναίκες. Θα είναι στις δημοτικές εκλογές του 1934 που τελικά οι γυναίκες θα πάνε στην κάλπη για πρώτη φορά, η συμμετοχή όμως επιτρέπεται μόνο σε όσες είναι ηλικίας άνω των 30 ετών και έχουν τελειώσει το δημοτικό σχολείο – μοναδικές φωτογραφίες από τις εκλογές εκείνες περιλαμβάνει η έκθεση. Τα πολιτικά δικαιώματα των γυναικών θα καθιερωθούν επισήμως το 1952. Ομως οκτώ χρόνια νωρίτερα οι γυναίκες είχαν ήδη συμμετάσχει σε εκλογές χωρίς περιορισμούς και ως ψηφοφόροι και ως υποψήφιες: Στα Γενικά Αρχεία του Κράτους φυλάσσεται «μεικτό» ψηφοδέλτιο από τις εκλογές της Πολιτικής Επιτροπής Εθνικής Απελευθέρωσης (ΠΕΕΑ) που προκηρύχθηκαν στην ελεύθερη Ελλάδα τον Απρίλιο του 1944 για την εκλογή Εθνικού Συμβουλίου. Πέντε γυναίκες εξελέγησαν τότε μέλη του. Κατά τη διάρκεια της Αντίστασης οι γυναίκες θα διαδραματίσουν πρωτοπόρο ρόλο. Οσες δεν πολεμούν ηρωικά στο βουνό, δίνουν τη μάχη από τις πόλεις. Οι περισσότερες έχουν ήδη ενταχθεί δυναμικά στη μισθωτή εργασία. Εργάζονται σε εργοστάσια, γραφεία, ως τηλεφωνήτριες, δασκάλες, νοσοκόμες, υπάλληλοι. Η εποχή που ο Ροΐδης έγραφε «δύο είναι τα επαγγέλματα που αρμόζουν στις γυναίκες, το της νοικοκυράς και το της εταίρας» έχει παρέλθει προ πολλού.

Η ΠΡΟΚΗΡΥΞΗ. Στη σκληρή περίοδο της δεκαετίας του ’40 ανήκει ένα ακόμη ενδιαφέρον έγγραφο των ΓΑΚ, η προκήρυξη του Σωματείου Υπηρετριών Αθήνας. Η προκήρυξη, που συντάχθηκε ύστερα από μαζική σύσκεψη των υπηρετριών και καλεί σε οργάνωση του αγώνα, γράφει: «Κανείς δεν ενδιαφέρεται για εμάς. Ολες μας ξέρουμε τις ώρες δουλειάς και τις αποδοχές μας. Το 90% από εμάς παίρνουν ακόμη μισθό 600-1.000 δραχμές το μήνα. Επίσης η τροφή μας και σε ποσότητα και σε ποιότητα είναι άθλια. Εβδομαδιαία ανάπαυση δεν υπάρχει καθόλου και καταντάει μαρτύριο να πάρουμε 1-2 ώρες έξοδο (…). Αρκεί να αναφέρουμε ότι πολλοί εργοδότες μεταχειρίζονται ακόμη και το ξύλο…». Στο μεταξύ, γυναικεία έντυπα και περιοδικά που εκδίδονται από τα τέλη του 19ου αιώνα γίνονται όλο και πιο δημοφιλή στην Ελλάδα. Οι γυναικείοι αγώνες συνεχίζονται και κλιμακώνονται τις επόμενες δεκαετίες, είτε αυτόνομοι είτε ενταγμένοι στο λαϊκό κίνημα. Αφίσες, καταστατικά γυναικείων συλλόγων και σωματείων, σπάνια βιβλία για τη χειραφέτηση της γυναίκας περιλαμβάνονται στις συλλογές των ΓΑΚ.

Ιδιαίτερο ενδιαφέρον, όμως, παρουσιάζουν οι στερεοτυπικές αναφορές στη γυναικεία εικόνα ή στην κοινωνική της θέση, στερεότυπα που, όπως προκύπτει από τα αρχεία, ταλανίζουν διαχρονικά τη δημόσια σφαίρα. Οι διαφημίσεις της περιόδου 1928-1940 είναι εύγλωττες ως προς αυτό: «Το χρώμα σας προσελκύει τους άνδρας;» ρωτά τις γυναίκες των αρχών του 20ού αιώνα η διαφήμιση της πούδρας Τοκαλόν, χαρακτηριστική στερεοτυπικής αναφοράς στη γυναικεία ομορφιά, ενώ άλλη καταχώριση της ίδιας περιόδου στο περιοδικό «Ελληνίς» γράφει: «Η passiflorine είναι το φάρμακο της γυναικός. Αποτελεί την φυτοθεραπευτικήν αγωγήν των διαταραχών του συμπαθητικού και παρασυμπαθητικού αίτινες συνοδεύουν τον βίον της γυναικός»… Τα αρχεία της περιόδου 1947-1973 αποδεικνύουν πως, παρά τις τεράστιες κοινωνικές αλλαγές, η διαφήμιση εξακολουθεί να αντιμετωπίζει με την ίδια θεώρηση τον ρόλο της γυναίκας: «Οι επιτυχημένοι γάμοι ξεκινούν στην κουζίνα» γράφει η διαφήμιση της Pyrex, ενώ τα χαρτομάντιλα Tempo σημειώνουν: «Του προσφέρει το ωραιότερο για την δουλειά του: Το χαμόγελό της. Και το Τέμπο. Ετσι το συνάχι δεν θα έχει καμία τύχη».

ΘΕΜΑΤΙΚΟΙ ΑΞΟΝΕΣ. Η έκθεση θα φιλοξενηθεί στα Γενικά Αρχεία του Κράτους με υλικό που προέρχεται από τον ίδιο φορέα, από τη Γενική Γραμματεία Ισότητας και Φύλων, από την Τράπεζα της Ελλάδος και από την Εταιρεία Ελλήνων Σκηνοθετών. Οπως εξηγεί στα «ΝΕΑ» η Ελένη Θεοδωροπούλου, ερευνήτρια των Γενικών Αρχείων και συνεπιμελήτρια της έκθεσης, τα τεκμήρια αναπτύσσονται σε δέκα βασικούς θεματικούς άξονες. Κάθε ενότητα τιτλοφορείται με μια λογοτεχνική φράση και αποτελείται από ψηφιακές αποτυπώσεις, ενώ παράλληλα παρουσιάζονται  και τρεις προθήκες με αυθεντικά αρχεία. Στην έκθεση γίνεται επίσης αναφορά, μέσω αρχειακού υλικού, σε διακεκριμένες προσωπικότητες όπως η Μαρία Πολυδούρη, η Ελένη Γλυκατζή Αρβελέρ, η πρώτη γυναίκα πρύτανης στο Πανεπιστήμιο της Σορβόννης, ο σχολικός έλεγχος της οποίας φυλάσσεται στα Γενικά Αρχεία του Κράτους μαζί με το βιβλίο βαθμολογιών του Δ’ Γυμνασίου Θηλέων Αθηνών, η Ρένα Ζαφειρίου που υπήρξε η πρώτη ελληνίδα οικονομολόγος, η Μαντώ Μαυρογένους, η Μαρία Πλυτά, πρώτη σκηνοθέτρια στην ιστορία του ελληνικού κινηματογράφου, η Αικατερίνη Λασκαρίδη που ίδρυσε το πρώτο νηπιαγωγείο στην Ελλάδα και άλλες γνωστές ή άγνωστες γυναίκες που άφησαν το στίγμα τους στην κοινωνική εξέλιξη της χώρας.