Οταν τα Τέμπη «θύμιζαν τη Σουηδία»

Είναι δυνατόν η Αθήνα να θυμίζει Σκανδιναβία και το κρύο στα Τέμπη να είναι ίδιο με εκείνο της Σουηδίας; Οι Ελληνες να είναι γενναίοι και έξυπνοι, αλλά με απαιτήσεις δίχως όριο; Οι Ελληνίδες απρόθυμες για δουλειά κι οι άνδρες πρόθυμοι να βάλουν και μπουγάδα αρκεί να μην το μάθει ο κόσμος; Στη χώρα που «θα μπορούσε να ονομαστεί το έβδομο θαύμα του σύγχρονου κόσμου» όλα φαίνεται ότι θα μπορούσαν να είναι δυνατά. Κι άλλωστε ποιος θα μπορούσε να αμφισβητήσει τον μεγάλο δανό παραμυθά Χανς Κρίστιαν Αντερσεν, τον σουηδό ειδικό στην αρχαία ελληνική γραμματεία και συλλέκτη χειρογράφων Γιάκομπ Γιόνας Μπιόρνστολ, τη φεμινίστρια που ταξίδεψε μόνη της στην Ελλάδα στα μέσα του 19ου αι. Φρεντρίκα Μπρέμερ, τον πρώτο Δανό που έκανε ανασκαφές στην Ελλάδα, εξασφαλίζοντας και «αναμνηστικά» που πούλησε σε δημοπρασίες, Ινγκβαλντ Ούντσετ, αλλά και τον Δανό Ανταμ Φρίντελ, ο οποίος, αφού φιλοτέχνησε λιθογραφίες προσωπικοτήτων που ενεπλάκησαν στην Επανάσταση και σχεδίασε σφραγίδες για τις Εθνοσυνελεύσεις, έφτασε να διεκδικεί τιμητική σύνταξη από την Ελλάδα υποστηρίζοντας ότι δικής του έμπνευσης ήταν ο σχεδιασμός της ελληνικής σημαίας με τον σταυρό στο κέντρο, ακολουθώντας το πρότυπο της σημαίας της χώρας του;

Κι αυτοί είναι μόνο μερικοί από τους ταξιδιώτες με ερευνητική διάθεση, τους αξιωματικούς, τους αρχαιολόγους, τους συγγραφείς, τους δημοσιογράφους που έφτασαν στην Ελλάδα από τον 17ο αι. έως τα τέλη του 19ου και των οποίων οι μαρτυρίες έχουν καταγραφεί σε εκδόσεις, οι οποίες φυλάσσονται στη Βιβλιοθήκη των Βορείων Χωρών. Μια μικρή μόνο συλλογή από τις εικόνες, τις εντυπώσεις και τις αναμνήσεις τους εντοπίστηκε σε περίπου 50 από τα βιβλία που διαθέτει η ηλικίας 25 ετών βιβλιοθήκη που βρίσκεται κάτω από την Ακρόπολη και αποτελεί το υλικό της έκθεσης «Η Ελλάδα μέσα από τα μάτια περιηγητών από τον Βορρά» που πραγματοποιείται στο πλαίσιο των εκδηλώσεων «Αθήνα 2018 – Παγκόσμια Πρωτεύουσα Βιβλίου» και του προγράμματος «Οι Βόρειες Χώρες αφηγούνται» από τις πρεσβείες και τα ινστιτούτα των Βορείων Χωρών στην Αθήνα (Δανία, Νορβηγία, Σουηδία, Φινλανδία). «Οσα θα δείτε δεν είναι ούτε καν η κορυφή του παγόβουνου του υλικού που διαθέτουμε», λέει στο «Νσυν» η υπεύθυνη της βιβλιοθήκης Εύη Χαριτούδη. «Είναι εντυπωσιακό να δει κάποιος πόσο διαφορετικά βλέπουν την Αθήνα οι επισκέπτες ανάλογα με την ιδιότητα και την εποχή που φτάνουν στην πόλη» συνεχίζει.  Και μια ματιά στο υλικό της έκθεσης το αποδεικνύει. «Παράξενη εντύπωση προκαλεί σε έναν Σκανδιναβό ότι η Αθήνα θυμίζει πολλές φορές Σκανδιναβία. «Εδώ μπορείς να βρεις, εκτός από ράφτη από την Κοπεγχάγη, κι ένα ξενοδοχείο που λέγεται “Δανιμαρκία”, γλυπτά του Τούρβαλτσεν και του Μολίν, χειρόκτια από το Σκόνε της Σουηδίας, κι όλα αυτά στην Αθήνα των προγόνων μας» έγραφε το 1878 ο φινλανδός αρχιτέκτονας και συγγραφέας Γιακ Αχρενμπεργκ, ενώ ο Χανς Κρίστιαν Αντερσεν που βρέθηκε στην Αθήνα 37 χρόνια νωρίτερα παραδίδει ότι «η Αθήνα μού φάνηκε τόσο μικρή όσο μια κωμόπολη της Δανίας κι έμοιαζε πόλη που την είχαν χτίσει βιαστικά. Αυτά που λένε εδώ παζάρια είναι συνηθισμένοι φιδωτοί δρόμοι με ξυλόσπιτα στις δύο άκρες, όπως σε μια δανέζικη αγορά. Η Αθήνα έχει μερικά ελληνικά ή μάλλον τουρκικά καφενεία κι εκτός απ’ αυτά ένα καινούργιο ιταλικό, τόσο μεγάλο και κομψό, που θα έκανε εντύπωση ακόμα και στο Αμβούργο και στο Βερολίνο».
Ο δε σουηδός φιλόλογος Γιάκομπ Γιόνας Μπιόρνστολ τη χρονιά που πέθανε στη Θεσσαλονίκη, το 1779 σημείωνε ότι «η Θεσσαλία και τα τερπνά Τέμπη θύμιζαν Σουηδία στους χειμωνιάτικους μήνες», ενώ αλλού υποστηρίζει για την Ελλάδα ότι «πουθενά στην υδρόγειο δεν υπάρχει μέρος που να μοιάζει με αυτό. Αληθινά, θα μπορούσε να ονομαστεί το έβδομο θαύμα του σύγχρονου κόσμου».

Η ΕΙΚΟΝΑ ΓΙΑ ΤΟΥΣ ΕΛΛΗΝΕΣ. Εντυπωσιακές είναι και οι αποκλίσεις σχετικά με την εικόνα που διαμορφώνουν οι επισκέπτες για τους Ελληνες. «Είναι δύσκολο, ίσως και ακατόρθωτο, να γίνεις αρεστός στους Ελληνες. Οι απαιτήσεις τους δεν έχουν όρια. Αν τους δώσεις δύο δραχμές, πιστεύουν πως θα έπρεπε να πάρουν τρεις, κι αν τους δώσεις τρεις, θα απαιτήσουν τέσσερις κ.λπ.» μαθαίνουμε από τον φινλανδό καθηγητή Ελληνικής Λογοτεχνίας Βίλχελμ Λάγκους το 1852, ενώ ο υπουργός Πολέμου της Δανίας Αντον Φρέντερικ Τσέρνινγκ το 1828 υποστηρίζει ότι οι Ελληνες «είναι ένας σκληραγωγημένος λαός και εργάζονται σκληρά, γεγονός που αποτελεί μεγάλο προτέρημα για την ανόρθωση της χώρας. Εξασκούν όλα τα επαγγέλματα όπως σαγματοποιοί, χαλκοματάδες, υφάντρες, ράφτες, χτίστες και πάρα πολλοί είναι έμποροι». Οσο για τις γυναίκες; «Δυσκολευτήκαμε να βρούμε μια παραμάνα, γιατί τα κορίτσια παντρεύονται νωρίς κι έτσι δεν χρειάζεται να δουλέψουν για να ζήσουν. Ηταν πολύ δύσκολα για μας να πλένουμε τα ρούχα, γιατί οι Ελληνίδες σαν “τις αρχαίες Ελληνίδες” δεν ήθελαν αυτή την τόσο απλή δουλειά. Οι γυναίκες γενικά ήταν πολύ λιγότερο πρόθυμες από τους άντρες. Ο Γιάννης [μάγειρας της οικογένειας] ζήτησε να πλένει τα ρούχα των παιδιών, αρκεί να μη λέγαμε τίποτα σε κανέναν» παραδίδεται σε μαρτυρία του 1839.