Ο Κρόνος και τα παιδιά του

Στις αρχές της δεκαετίας του ’70 το Ινστιτούτο Γκαίτε (στην οδό Φειδίου, τότε) διοργάνωσε μια τιμητική εκδήλωση για τον σημαντικό και άκρως ιδιόρρυθμο πεζογράφο, ποιητή και ζωγράφο Θεσσαλονικέα Πεντζίκη με ομιλητή τον καθηγητή Γιώργο Σαββίδη, παρόντος του δημιουργού. Θυμάμαι μια αίθουσα (εποχή χούντας) γεμάτη κυρίως από νέους και φοιτητές. Οταν ο Σαββίδης τελείωσε την εμπεριστατωμένη αναφορά του στο έργο του Πεντζίκη, ρώτησε αν κανείς από το ακροατήριο ήθελε να υποβάλει κάποιες ερωτήσεις είτε στον δημιουργό είτε στον ομιλητή. Μια γηραιά κυρία από την αίθουσα ζήτησε τον λόγο και απευθυνόμενη στον συγγραφέα τον ρώτησε τι θέση είχε στο έργο του η μνήμη. Ο Πεντζίκης αντί να απαντήσει στην ερωτώσα στράφηκε προς τον Σαββίδη και είπε: «Γνωρίζεις, Γιώργο, πως όταν τρώω, τρώω επιπόλαια, βιαστικά και αφηρημένα και συνήθως συνομιλώ με τους ομοτράπεζους για χίλια θέματα. Δεν προσέχω τι τρώω. Αλλά αργότερα στο κρεβάτι μου ή άλλη μέρα, όταν θυμηθώ τι έτρωγα, το χαίρομαι και συχνά το γεύομαι!».

Θυμίζω εδώ πως η μνήμη μαζί με τη φαντασία είναι στοιχεία της πλατωνικής ψυχής που αναφέρονται στο Λογιστικόν μέρος της, εξάλλου η φαντασία είναι ένα απροσδόκητο παζλ από ράκη, μέρη, στοιχεία, απωθημένα ή προβεβλημένα υλικά της μνήμης. Οπως και τα όνειρα, όπως και οι καβαφικοί Κύκλωπες και Λαιστρυγόνες που κουβαλάμε μέσα μας. Ο συνειρμός με οδηγεί σε μια εξαίσια σκηνή από το μεσοπολεμικό αριστούργημα του Θόρντον Γουάιλντερ «Η μικρή μας πόλη». Η νεαρά πρωταγωνίστρια έχει πεθάνει και στην τρίτη πράξη ο συγγραφέας μάς μεταφέρει στο κοιμητήριο της μικρής πόλης, όπου οι νεκροί, ανάμεσά τους και η Εμιλι, θυμούνται. Η Εμιλι γυρίζει αθέατη και παρίσταται στο πρωινό τελετουργικό της οικογένειάς της και την ακούμε να σχολιάζει πόσο ανόητοι είμαστε όσο ζούμε που δεν δίνουμε καθόλου σημασία στις καθημερινές μας συνήθειες, στις χειρονομίες, στα βλέμματα, στις απλές γεύσεις, στην απόλαυση ενός δροσερού ροφήματος, στην αίσθηση στην αφή μας από ένα ωραίο ύφασμα! Σβήνουμε από τη μνήμη μας τις μικροχαρές για να κυριαρχηθούμε από τάχα μου τα σημαντικά που μας φθείρουν.

Στο έξοχο μυθιστόρημα του Κούντερα «Η αβάσταχτη ελαφρότητα του είναι» υπάρχει μια παράγραφος όπου ο συγγραφέας «παγώνει» μια χειρονομία ενός χεριού που αποχαιρετά και τη μνημειώνει. Εχω γράψει, κι εδώ, επανειλημμένα τη σπουδαία διάκριση που κάνει για τη λογοτεχνία (και το θέατρο) ο Γιάννης Αποστολάκης ανάμεσα στη μνήμη και τη θύμηση, την ανάμνηση.

Μ’ αυτές τις προλογικές σκέψεις που με συνοδεύουν εδώ και καιρό θέλω να σχολιάσω την απόπειρα του Νίκου Διαμαντή στο θέατρο Σημείο να «διαβάσει» σκηνικά το «Αναζητώντας τον χαμένο χρόνο» του Μαρσέλ Προυστ.

Αυτό το μείζον πνευματικό κατόρθωμα της ευρωπαϊκής λογοτεχνίας του εικοστού αιώνα, το μυθιστόρημα-ποταμός των πολλών τόμων, είναι ένας εμπειρικός εν τέλει στοχασμός πάνω σ’ ένα από τα πιο τυραννικά προβλήματα του ανθρώπου: τη βίωση του χρόνου. Θυμίζω πως στην αρχαία ελληνική μυθολογία ο χρόνος είναι ο θεός Κρόνος που τρώει τα παιδιά του. Και θυμίζω επίσης πως ο χρόνος για την ιστορία του ανθρώπου αρχίζει να γίνεται αβάσταχτη εμπειρία εκείνο το πρωινό στον Παράδεισο της Γραφής, όταν οι πρωτόπλαστοι μεταπήδησαν από το βασίλειο των ζώων (όπου ζούσαν εκατομμύρια χρόνια) στη θνητή ύπαρξη, άρα στην τραγωδία του ζην προς θάνατον. Δηλαδή στη λεηλασία του καρπού του δέντρου της Γνώσης. Δηλαδή στην Ιστορία, άρα στη δυναστεία της μνήμης.

Ο Προυστ είναι αυτός ο επικός των χαμένων στιγμών. Γράφει μια αντι-«Ιλιάδα», μια αντι-«Οδύσσεια» την ίδια εποχή που ο Τζόις γράφει τη δική του οδύσσεια, μ’ έναν καθημερινό αντιήρωα που περιπλανάται από το πρωί έως το ίδιο βράδυ μέσα στην πόλη του, όπου Σειρήνες, Λαιστρυγόνες, Κύκλωπες, θυμωμένος Ποσειδώνας είναι πόρνες, φορτηγατζήδες και κουτσαβάκηδες. Ο χρόνος ο παρελθών και ο μέλλων μέσα στον παρόντα της «Ερημης χώρας» και των κουαρτέτων του Ελιοτ.

Ο Προυστ εξαντλεί σελίδες και σελίδες με περιγραφές λεπτομερείς γευμάτων, σερβίτσιων, φορεμάτων, χειρονομιών, λεκτικών χειμάρρων για να γεμίσει το υπαρξιακό κενό που μας αφήνει η λεηλασία της ζωής όταν μετράμε τον χρόνο που πέρασε στις αδυναμίες του σώματος, στις ρυτίδες, στους πόνους και στα κενά της μνήμης.

Λένε πως οι ετοιμοθάνατοι έχουν τη σπάνια εμπειρία λίγο πριν αποχωρήσουν να ξαναδούν τον βίο τους εν πυκνώ, σε συνταρακτικές λεπτομέρειες που πέρασαν απαρατήρητες όσο ζούσαν.

Στο θέατρο Σημείο ο μεταφραστής Αντώνης Γαλέος αξιοποίησε μια διασκευή για το θέατρο του αριστουργήματος του Προυστ που φιλοτέχνησε ο επίσης μέγας δραματουργός Χάρολντ Πίντερ. Και βέβαια τον ποταμό του πρωτότυπου έργου δεν διανοήθηκε ποτέ κανείς να θεατροποιήσει.

Δεν γνωρίζω πόση οικειότητα έχει το μέσο αγγλικό κοινό με το έργο του Προυστ. Φοβάμαι, μηδαμινή. Αρα ο Πίντερ απευθύνεται σ’ ένα μυημένο κοινό και το ίδιο, και μάλιστα πιο περιορισμένο, συμβαίνει με το ελληνικό κοινό. Ο Πίντερ επέλεξε να διασκευάσει για τη σκηνή επεισόδιο από τους τόμους που μιλούν από τη «μεριά του Σουάν», δηλαδή τις ερωτικές καντρίλιες, τις επιθυμίες, τις προκλήσεις, τους δισταγμούς, τις ματαιώσεις, τις προσποιήσεις, τις συναισθηματικές μεταμορφώσεις, τις αυταπάτες, τις ψευδαισθήσεις των ερωτικών συναλλαγών.

Ο Πίντερ χρησιμοποίησε το υλικό του Προυστ σαν μια πρώτη ύλη για ένα δικό του δραματικό κείμενο, δηλαδή σαν ένα θολό και απροσδιόριστο δρώμενο όπου ο θεατής παρατηρεί φαινόμενα χωρίς πάντα να αντιλαμβάνεται ούτε τους σκοπούς των πράξεων ούτε τα αίτια των αντιδράσεων ούτε καν την αλήθεια, το ψεύδος ή την πλάνη των προθέσεων.

Ο αγγλικός εμπειρισμός στην αποθέωσή του. Αν δείτε την παράσταση (εδώ ή στην Αγγλία), αν διαβάσετε τη διασκευή του Πίντερ, δεν έρχεσθε, προς Θεού, σε επαφή με τον Προυστ, ο καρτεσιανισμός του Γάλλου έχει δεινοπαθήσει από τον εμπειρικό σχετικισμό του Βρετανού.

Στη διασκευή του Πίντερ τα ερωτικά τρίγωνα, πολύγωνα, οι εναλλαγές συντρόφων και στρατηγικών αντιμετωπίζονται όπως οι παρατηρήσεις ενός μικροβιολόγου μιας αποικίας μικροβίων από το μικροσκόπιο ή όπως οι κινήσεις μιας μυρμηγκοφωλιάς ή μιας κυψέλης. Ανάμεσα στη δραματουργία του Ιψεν, του Στρίντμπεργκ, του Τσέχοφ, του Πιραντέλο και στη δραματουργία του Μπέκετ και του Πίντερ έχουν μεσολαβήσει η απροσδιοριστία των μεγάλων φυσικών του εικοστού αιώνα και η αξιοποίηση των μη ευκλείδειων γεωμετριών και βεβαίως η σχετικότητα του Αϊνστάιν καθώς και η «ερμηνευτική των ονείρων» του Φρόιντ. Τα μεγάλα φιλοσοφικά έργα του εικοστού αιώνα είναι το «Είναι και χρόνος» του Χάιντεγκερ και το «Τρακτάτους» του Βίτγκενσταϊν. Δεν γράφω αυτές τις γραμμές ούτε για να τρομάξω ούτε για να ξιπάσω κανέναν. Ολοι μας ζούμε και βράζουμε στη σούπα της απροσδιοριστίας, δεν χρειαζόμαστε μπούσουλα.

Η πιντερική εκδοχή του Προυστ δεν χρειάζεται τσιτσερόνε. Τα πρόσωπα του έργου μεταλλάσσονται, αλληλεπιδρούν, υπονομεύονται, αποστασιοποιούνται, αλλοιώνονται και στο βάθος αδιαφορούν, όπου είναι επικεντρωμένα στο εγώ τους, σαν τις αμοιβάδες που πολλαπλασιάζονται άνευ φύλου, διά της διχοτομήσεως.

Αν θέλετε την προσωπική μου γνώμη, ο Πίντερ διασκευάζοντας ένα μοτίβο του Προυστ και απομονώνοντάς το από το κύριο σώμα του πολύτομου αριστουργήματος κάνει υψηλής ποιότητας χιούμορ, αυθεντικά εβραϊκό με αγγλική ιθαγένεια.

Αν βλέπατε τη διασκευή του Πίντερ στο Σημείο και δεν καταλαβαίνατε ποιος με ποιον, ποια με ποιον και ποια με ποια νταραβερίζονται, μην τα βάζετε με τον εαυτό σας ή τον Προυστ. Ο Πίντερ ρίχνει ζαριές και όπου σταθούν τα ζάρια. Ενα είναι σίγουρο, δεν είναι τα ζάρια «φτιαγμένα». Εξάλλου η τυχαιότητα και η θεωρία του χάους κυριαρχούν στους καιρούς μας όχι μόνο στην επιστήμη και την ερμηνεία των φυσικών φαινομένων, αλλά και στην πολιτική, την οικονομία και την ηθική.

Ο Νίκος Διαμαντής δεν προσπάθησε, και καλά έκανε, να απλοποιήσει ούτε να κάνει κατανοητό τον πιντερικό Προυστ. Μέσα σ’ έναν λιτό χώρο που επιμελήθηκε ο ίδιος και σε μια ενδιαφέρουσα προβολή απροσδιόριστων σχημάτων σε βίντεο της Μαρίας Αγγελή πάνω σε φωτογραφίες του Θωμά Δασκαλάκη καθοδήγησε τους επτά ηθοποιούς του να κινηθούν μέσα σ’ ένα απροσδιόριστο σκηνικό τοπίο, όπου τα αίτια και τα αιτιατά των συμπεριφορών συγχέονται.

Οι ηθοποιοί υποδύονται συχνά πολλούς ρόλους, όπως στη ζωή ο καθένας φοράει πολλά προσωπεία.

Δεν θα ήθελα να ξεχωρίσω ερμηνείες, πλην ίσως της ταλαντούχας και εύστοχης Αγγελίνας Κλαυδιανού (Αλμπερτίν) που έχει και τη μερίδα του λέοντος στη διανομή. Οι άλλοι, ταλαντούχοι εξίσου, δημιουργούν έναν γαλαξία που περιφέρεται ως νεφέλωμα και τους ονομάζω: Κ. Μαρούγκας, Σ. Γιαννακόπουλος, Κ. Αργυροπούλου, Σ. Κανατά, Μ. Μπογέας και Ι. Τσακίρη.

Μια παράσταση που απαιτεί κότσια για να την παρακολουθήσεις, αλλά δεν σε αφήνει ήσυχο και μετά το τέλος της.