Σχέδια μεσοπέλαγα

«Περπατάω» ήδη τον 46ο χρόνο στις σελίδες των εφημερίδων και των περιοδικών του ΔΟΛ. Ξεκίνησα το 1971, τη μέρα της κηδείας του Σεφέρη, στο «Βήμα», συνεργάστηκα με τον «Ταχυδρόμο», είδα το πρώτο μου λογοτεχνικό κείμενο στις «Εποχές» κι από το 1980 ως κριτικός, σχολιαστής και επιφυλλιδογράφος αδιαλείπτως εκθέτω τις απόψεις μου και εκτίθεμαι γι’ αυτές στην κριτική των αναγνωστών μου. Εφτασα ν’ ανέβω τα σκαλοπάτια του «Βήματος» εκείνο τον Σεπτέμβρη, εν μέσω χούντας, ύστερα από σύσταση του Αγγελου Τερζάκη και θερμή πρόσκληση του Κωστή Σκαλιόρα που είχε προηγηθεί στις στήλες της θεατρικής κριτικής. Ηξερα πού η γενναιοδωρία εκείνων των σημαντικών πνευματικών ανθρώπων με ενέτασσε και με δοκίμαζε. Ημουν αναγνώστης (συχνά μέσα στον εμφύλιο κρυφός) και του «Βήματος» και των «ΝΕΩΝ» αφού ο πατέρας μου είχε προηγηθεί και βρήκα, έφηβος, φακέλους στα συρτάρια του, με ταξινομημένες επιφυλλίδες του «Ελεύθερου Βήματος» από το 1922! Φώτος Πολίτης, Μελάς, Ζαχαρίας Παπαντωνίου, Σοφία Σπανούδη, ακόμη και από το πρώτο φύλλο του «Βήματος» (1922) ανέκδοτα ποιήματα του Καρυωτάκη! Στο ίδιο πρώτο φύλλο, κάτω στην «ποδιά» της πρώτης σελίδας το «Φυντανάκι» του Παντελή Χορν σε συνέχειες ως ηθογραφικό μυθιστόρημα. Ετσι από 12 χρονών ως αναγνώστης μπήκα στη «Φιλολογική Λέσχη» του «Βήματος» και στα χρονογραφήματα του Μελά, του Παλαιολόγου και του Ψαθά ώστε έφτασα στις πρώτες λογοτεχνικές μου απόπειρες στο σχολείο να μιμούμαι τον «κοφτό» τρόπο του Ψαθά και το στυλ του Παύλου Παλαιολόγου. Και είχα την τύχη τα πρώτα μου γραπτά μαζί με άλλων σήμερα αξιόλογων επιστημόνων (Χριστόφορος Αργυρόπουλος) να τυπωθούν σε βιβλίο με εκδότη επώνυμο αθηναϊκό οίκο ήδη το 1949! Το τονίζω στη μικρή μας επαρχιακή πόλη με το ένα βιβλιοπωλείο που έφερνε από κάθε νέο ελληνικό ή ξένο μυθιστόρημα ένα (1) αντίτυπο! Αρα μόνη πνευματική τροφή «Το Βήμα», «ΤΑ ΝΕΑ» και «Η Καθημερινή», «Ελευθερία» με τις επιφυλλίδες και τις κριτικές των Τερζάκη, Ανδρόνικου, Βενέζη, Χουρμούζιου, Παράσχου, Παπανούτσου, Λίνου Πολίτη, Μ. Πλωρίτη, Πέτρου Χάρη, Σπανδωνίδη, Κ. Θ. Δημαρά, Αλκη Θρύλου, Ι. Μ. Παναγιωτόπουλου, Γ. Σαββίδη, Νικολαρεΐζη, Κριαρά, Αμαντου, Γ. Μέγα, Κ. Ρωμαίου και τώρα άλλων. Οι εφημερίδες υπήρξαν το τυπωμένο λαϊκό πανεπιστήμιο για έναν και πάνω αιώνα από την εποχή του Ροΐδη και του Παπαδιαμάντη, του Ψυχάρη και του Ξενόπουλου, του Σκληρού και του Γληνού, του Δραγούμη και του Καραντώνη.

Το 1997 όταν επρόκειτο ο ΔΟΛ να μπει στο Χρηματιστήριο, ο αείμνηστος Χρήστος Λαμπράκης ήθελε να προβάλει την πνευματική προσφορά του οργανισμού στον Νεοελληνικό Πολιτισμό και κάλεσε τη Μέμη Σπυράτου, έμπειρη κινηματογραφίστρια ντοκιμαντέρ πολιτιστικού περιεχομένου, να φτιάξει ένα ωριαίο ντοκιμαντέρ με την προσφορά του «Βήματος» στον πολιτισμό (1922-1997), 75 χρόνια μιας κιβωτού ιδεών και τάσεων, σχολών και πρωτοτυπίας.

Η Σπυράτου ανέλαβε το έργο αλλά ζήτησε να γράψω εγώ το σενάριο. Ο Λαμπράκης (τον οποίο το 1996 – 25 χρόνια συνεργάτης στα φύλλα του ΔΟΛ – έβλεπα για πρώτη φορά!) το απεδέχθη, ενέκρινε το σενάριο αλλά με παρακάλεσε αντί για κάποιο γνωστό για την πείρα του εκφωνητή (π.χ. Γιάννη Φέρτη, Πέμη Ζούνη) να το σπικάρω εγώ και μάλιστα on camera. Πράγματι έγιναν τα γυρίσματα έναν περίπου μήνα σε διάφορους χώρους και το ντοκιμαντέρ σε χιλιάδες αντίτυπα διανεμήθηκε στους μετόχους του ΔΟΛ, ενώ αργότερα προβλήθηκε πολλάκις στην Εκπαιδευτική Τηλεόραση.

Αν γράφω τα παραπάνω είναι για να αποκαλύψω την έκπληξή μου αναδιφώντας τα σώματα του «Βήματος» 75 ετών. Τι πνευματική περιουσία έχει αποθησαυριστεί σε μια εποχή που τέσσερις-πέντε εφημερίδες είχαν υποκαταστήσει ό,τι το κράτος όφειλε να προσφέρει στους πολίτες του. Ο,τι σημαντικότερο έχει να παρουσιάσει η ελληνική δοκιμιογραφία από τον Σοφοκλή Καρύδη και τον Κωνσταντίνο Παπαρρηγόπουλο, από τους επτανήσιους ριζοσπάστες, έως τους πρώτους κοινωνιολόγους, νομομαθείς, κριτικούς τεχνών, επιστημολόγους, πολιτειολόγους, ιστορικούς, λαογράφους, αρχαιολόγους, αστρονόμους, φυσικούς και μαθηματικούς, γλωσσολόγους και λεξικογράφους, παρέλασε από τις εφημερίδες και λίγα περιοδικά. Πού αλλού θα βρει κανείς δοκίμια του Βάρναλη, του Μιχελή, του Γκίκα, του Θεοτοκά, του Κουκούλα, του Καμπάνη.

Στην Ελλάδα όλη η πρωτότυπη σκέψη πάνω στα μεγάλα υπαρξιακά, πολιτικά, επιστημονικά, ηθικά, αισθητικά, μεθοδολογικά, γνωσιολογικά, παιδαγωγικά προβλήματα πέρασε μέσα από τις σελίδες των πρωινών εφημερίδων κυρίως και κυριότατα από «Το Βήμα» και αργότερα από το Σαββατοκύριακο των «ΝΕΩΝ».

Ολο το δοκιμιακό έργο των Τερζάκη, Ανδρόνικου, Δημαρά, Μαρωνίτη, Φάνη Κακριδή, Κρεμμυδά, Γιατρομανωλάκη, Μπαμπινιώτη, Τιβέριου, Μουζέλη, Βούλγαρη, Παπαγγελή (που συνήθως συγκεντρώνονται αργότερα σε τόμους) φώτισε, προβλημάτισε, ερέθισε, κρίθηκε από γενιές και γενιές νέων και ωριμότερων που έρχονταν σε επαφή με νέα ρεύματα και καινοφανείς απόψεις που η τρέχουσα Εκπαίδευση δεν είχε πάρει χαμπάρι.

Αφήνω τις σημαίνουσες, ουσιαστικές, τολμηρές και αποκαλυπτικές συνεντεύξεις μεγάλων ελλήνων λογοτεχνών, επιστημόνων, καλλιτεχνών, πολιτικών κύρους που δημοσιεύτηκαν στα έντυπα του ΔΟΛ και προίκισαν τη βιβλιογραφία, επεξέτειναν την έρευνα σε άγνωστα πεδία και τροφοδότησαν τον δάσκαλο, τον μαθητή, τον σπουδαστή, τον διδάκτορα με πρώτης ποιότητας υλικό για περαιτέρω έρευνα. Μεγάλοι δημοσιογράφοι που διηύθυναν τα έντυπα του ΔΟΛ υπήρξαν οι ίδιοι διακεκριμένοι λόγιοι. Ο παλαιός διευθυντής του «Βήματος» Δημάκος είχε πρώτος αυτός μεταφράσει στον Μεσοπόλεμο ποιήματα του Πάουντ. Ο Λέων Καραπαναγιώτης είχε μεταφράσει στην «Επιθεώρηση Τέχνης» Μαγιακόφσκι και είχε συμμετάσχει με έξοχο δοκίμιο στον τιμητικό τόμο για το Νομπέλ του Σεφέρη. Ο Κώστας Νίτσος δημιούργησε την Καλλιτεχνική Σελίδα των «ΝΕΩΝ» καθιστώντας τη θεσμό, ενώ παράλληλα με το εξαίσιο περιοδικό «Θέατρο» δημιούργησε χρόνια πριν από την πολιτεία το πρώτο έντυπο Θεατρολογικό Πανεπιστήμιο.

Το ανεπανάληπτο περιοδικό «Εποχές» με συμβούλους τους Σεφέρη, Θεοτοκά, Σαββίδη, διευθυντή τον Τερζάκη και αρχισυντάκτη τον Σκαλιόρα έπαιξε σε δύσκολους καιρούς την έντυπη «Εποχή των Φώτων» μια σύγχρονη σχολή Διαφωτισμού στην ανάπηρη Γενική και Πανεπιστημιακή Εκπαίδευσή μας.

Εκεί τα φανατικά παιδιά για γράμματα και επιστήμη πρωτοδιάβασαν Χάιντεγκερ, Χούρσελ, Ντεριντά, Μερλό Ποντί και Σαρτρ, Καμί και Λεβί Στρος.

Μ’ αυτήν την παγκόσμια πολιτιστική περιουσία απέκτησαν τα έντυπα του ΔΟΛ το κύρος τους. Κι αν τους λάχει η κακή μοίρα να μεταλλαχθούν ή να χαντακωθούν σε υπόγεια της νήπιας εξουσίας, θα καταφύγουν στις κατακόμβες των βιβλιοθηκών και θα αποτελούν για τις γενιές που έρχονται αμπάριζα, σωσίβιο και πνευματικό δείπνο μυστικό.     

Κόντρα, όπως γράφει ο Ελύτης, στους ορνιθοκέφαλους που κοπροκρατούν το Μέλλον.