Η ανωνυμία της Ιστορίας

Τι θησαυρός θα προέκυπτε, αν κάθε καλλιτέχνης μπροστά σε μια φωτογραφία αγνώστου καταγωγής – όπως η σημερινή – διατηρούσε την ευαισθησία του εικαστικού Τάσου Μαντζαβίνου. Η ιστορία των ανθρώπων θα γινόταν ακόμη πιο συναρπαστική, αφού ένα άγνωστο πρόσωπο θα σήμαινε την αφετηρία για ένα ταξίδι που θα έμοιαζε να μην έχει τέλος. Ενα ταξίδι στο παρελθόν  Ή στο μέλλον που ο άξονάς του θα ισορροπούσε τελικά σ’ ένα παρόν τόσο ευφάνταστο όσο και ευφρόσυνα μυστηριώδες.

Η φωτογραφία πρέπει να ξεβράστηκε στην πραμάτεια του ρακοσυλλέκτη, είτε γιατί η εικονιζόμενη θα έπαψε να αποτελεί συναισθηματικό σημείο αναφοράς για τους οικείους της είτε γιατί μεσολάβησε μια καταστροφή που κανείς δεν μπορεί να ξέρει το μέγεθός της. Στην αρχή σκέφτηκα ότι πρόκειται για μια νύφη, μετά πάλι ότι συμμετέχει ή ότι πρωταγωνιστεί σε κάποιο εκκλησιαστικό μυστήριο.

Και στη μια και στην άλλη περίπτωση θα ήταν αδύνατον να φανταστεί η ίδια, ενώ απαθανατιζόταν, πού θα κατέληγε η φωτογραφία της. Στις φωτογραφίες αυτής της εποχής – υποθέτω ότι πρέπει να είναι της δεκαετίας του ’50 ή του ’60 – τα πρόσωπα βρίσκονται σε διαγώνιο άξονα και σχεδόν πάντα χαμογελάνε.

Τη συγκεκριμένη φωτογραφία την ανέσυρα μέσα από έναν σωρό παλαιών ή μάλλον πολύ παλαιών αντικειμένων, αν και προτιμότερο θα ήταν να τα χαρακτηρίσει κανείς θραύσματα από ιδιωτικές ιστορίες. Θραύσματα-μέλη μιας ενότητας που έχει νόημα όσο ζουν οι ίδιοι οι άνθρωποι, υπό την προϋπόθεση βέβαια ότι συνεχίζουν να θυμούνται. Διαφορετικά, όσα δεν θα πουληθούν, θα καταλήξουν στα σκουπίδια.

Και ο ρακοσυλλέκτης, σαν ένας δημιουργός της τελευταίας στιγμής, θα τους δώσει ακόμα μία ευκαιρία να συνεχίζουν να παραμένουν στη ζωή, να συνεχίζουν να θυμίζουν κάτι, έστω κι αν αυτό που θυμίζουν είναι μιας άλλης ιστορίας η συνέχεια ή το τέλος. Αραγε, η πραγματική ιστορία μιας φωτογραφίας συναντάται κάπου με την ιστορία που η φωτογραφία αυτή μας κάνει να σκεφτόμαστε;

Φωτογραφίες-πορτρέτα που δεν τις διέσωσε τελικά ούτε η ιεροτελεστία του παλαιού φωτογράφου ούτε ο βαθύς σεβασμός που φαίνεται να έδειχναν για τη ζωή και το μέλλον της απουσίας τους οι φωτογραφιζόμενοι. Ο καταπιώνας του Αδη επιφυλάσσεται χωρίς διάκριση τόσο στα ρούχα της τελετής του γάμου όσο και στα κουρέλια του επαίτη.

Προσπαθώντας να φτιάξω ακόμα μία ιστορία για τη γυναίκα της φωτογραφίας, μου ήρθαν στον νου τα νεκροταφεία. Κάθε τάφος έχει και μια φωτογραφία. Αν είναι έγχρωμη, ο χρόνος διαλύει τα χρώματα και συνεπικουρεί τη μελαγχολία του τάφου και την ασχήμια του θανάτου. Η αναγραφόμενη ηλικία σε ένα μνήμα, όταν πρόκειται για νέο άνθρωπο, μου μοιάζει κατά κάποιο τρόπο με μια κραυγή. Θέλει να μου δημιουργήσει ενοχές για το ότι εγώ συνεχίζω να ζω, είναι σαν να έχουμε μια επαιτεία του πένθους.

Αν η φωτογραφία είναι ενός υπερηλίκου, αισθάνομαι σαν να μου φωνάζει και να μου λέει αν εγώ θα κατορθώσω να κλέψω ζωή. Δεν ξέρω τελικά τι είναι πιο δυνατό, το ότι αισθάνεσαι ένοχος για κάτι που έχουν στερηθεί οι άλλοι ή το αίσθημα της κλοπής για μια συνέχεια που ενώ άλλοι την αξιώθηκαν, εσύ δεν μπορείς να ξέρεις ακόμα αν θα σου επιφυλαχθεί;

Ξεκίνησα να γράψω ένα κείμενο για μια παλιά φωτογραφία που βρήκα στο Μοναστηράκι χωρίς να ξέρω καλά καλά γιατί τη διάλεξα μέσα από έναν τεράστιο σωρό αντικειμένων που ορθωνόταν μπροστά μου.

 Μήπως είδα τη φωτογραφία ως ζωγράφος, ότι θα ενεργοποιούσε δηλαδή τη διάθεσή μου να ζωγραφίσω, να σκαλίσω αυτά που έχω δει στο παρελθόν και έχουν περάσει πια στο υποσυνείδητό μου περιμένοντας τον σπινθήρα για να ζωντανέψουν πάνω στον καμβά; Μήπως η φωτογραφία ήρθε για να μου θυμίσει ότι τα τόσα που βλέπω και δεν τους δίνω σημασία, και φαίνεται να έχουν ξεχαστεί όπως όλες μας οι καθημερινές σκέψεις, τελικά δεν έχουν έτσι και ότι κάτι που εμφανίζεται ως νέο στη ζωγραφική μπορεί να είναι πολύ παλαιό;

Και αν η γυναίκα της φωτογραφίας, μια και η ηλικία της είναι τόσο ακαθόριστη, ζει σε κάποιο γηροκομείο; Ή μήπως έχει υπάρξει μέρος της ζωής μου, ή μάλλον της ιστορίας μου, και είναι η γυναίκα που έβλεπα μικρός στην περιοχή του Νέου Φαλήρου και του Μοσχάτου να αλλάζει καπέλα και προσπαθούσα αργότερα να τη ζωγραφίσω; Υστερα από λίγη ώρα στο παζάρι νιώθω μια μεγάλη μελαγχολία. Η πρωινή βόλτα που ξεκίνησε ως διασκέδαση δηλητηριάστηκε από λύπη.

Μήπως όμως θα ήταν πιο τίμιο, αντί να αγοράσω τη φωτογραφία, να τη φωτογραφίσω έτσι όπως ήταν μέσα στον σωρό, με τα «σκουπίδια» ολόγυρά της να φαντάζουν σαν να είναι τα κτερίσματά της; Οπως έβλεπα τον καθένα να παίρνει και κάτι από τον σωρό, μου ήρθε στο μυαλό η λέξη «τυμβωρυχία».

Δεν μπορώ όμως να ζωγραφίσω κάτι αν πρώτα δεν το έχει βερνικώσει ο χρόνος. Ο ζωγράφος, οδηγούμενος από το ένστικτό του, θα πάει προς τα κει που, αν σκαλίσει λίγο, θα βρει τον εαυτό του. Αν δεν ζωγραφίσει τον εαυτό του, δεν θα συναντήσει ποτέ τον άλλον.

Δεν θα ήθελα ποτέ να μάθω ότι η γυναίκα της φωτογραφίας θα μπορούσε να βρίσκεται σε ένα γηροκομείο. Μπορεί να μιλώ για ένα πρόσωπο που δεν έχει όνομα, αυτό όμως είναι κάτι που το κάνει ακόμα πιο αληθινό. Το γεγονός ότι τη βρήκα όλως τυχαίως πεσμένη κάτω, αλλά μου ήταν αδύνατον να μην την περιμαζέψω και να μην τη σώσω, τη μεταβάλλει σε μέρος της δικής μου ιστορίας.

Ο καθένας ζει με τους πεθαμένους του.