Η αλεπού – καλλιτέχνις

Σύμφωνα με την προσέγγιση του φιλόσοφου Ιζάια Μπερλίν για τη φύση του καλλιτέχνη, η Μαρία Παπαδημητρίου βρίσκεται ανάμεσα στους «καλλιτέχνες αλεπούδες». Ο Μπερλίν λέει γι’ αυτούς στο δοκίμιό του «Ο σκαντζόχοιρος και η αλεπού» ότι ελίσσονται από δω και από κει, μέσα από μια πληθώρα εμπειριών και αναφορών και διαφοροποιούνται από τους «διανοητές σκαντζόχοιρους», οι οποίοι παραμένουν δυσκίνητοι και προσκολλημένοι σε μια σταθερή ιδέα. Μια τέτοια συμπεριφορά έχει χαρακτηρίσει το μεγαλύτερο μέρος της δουλειάς της ελληνίδας καλλιτέχνιδος. Η οποία πριν από μέρες παρουσίασε στο Μιλάνο το έργο της «Η Σφίγγα και το αίνιγμα» καλεσμένη από την ομάδα της ιταλικής ιντελιγκέντσιας που διαχειρίζεται τον χώρο της Βιβλιοθήκης των Γυναικών. Και με αυτό το πορτρέτο-κολάζ μιας νέας ημίγυμνης γυναίκας με αινιγματικό βλέμμα και φόντο τα κανάλια της Βενετίας και τις ελβετικές Αλπεις η Μαρία Παπαδημητρίου προσκάλεσε το ιταλικό της ακροατήριο να σκεφθεί και να συζητήσουν πάνω στα σύγχρονα αινίγματα της πολιτικής. Σε αυτό το στέκι των ιταλίδων φεμινιστριών, με τη ζόρικη θεωρητική σκέψη και την ανοιχτόκαρδη αποδοχή των διαφορετικών απόψεων, το έκανε μάλιστα με τον δικό της συντροφικό τρόπο: μαγείρεψε τραχανά για να θρέψει το πνεύμα, πέρα από τις λέξεις, και με τη βρώση.

Γνωστή στην Ιταλία η καλλιτέχνις καθώς με το έργο της «Αγριμικά» συμμετείχε στην 56η Μπιενάλε Τέχνης της Βενετίας. Η Μαρία Παπαδημητρίου μετέφερε στο ελληνικό περίπτερο ίχνη μνήμης και ιστορίας μέσα από ένα παλιό μαγαζί επεξεργασίας δερμάτων και γουναρικών άγριων ζώων. Το οποίο μετέφερε από τον Βόλο στον χώρο της μεγάλης και διάσημης διοργάνωσης.

Η αλεπού καλλιτέχνις ξετρύπωσε το περίπτερο με τα «Αγριμικά» πριν από χρόνια στον Βόλο. Σε ένα από τα τακτικά ταξίδια της που τη φέρνουν στη θεσσαλική περιφέρεια ως καθηγήτρια Εικαστικών στο Τμήμα Αρχιτεκτόνων του Πανεπιστημίου της Θεσσαλίας. Το παράξενο συνονθύλευμα «μίλησε» στη Μαρία Παπαδημητρίου, η οποία έχει την ικανότητα να οσφραίνεται ανάμεσα στο καθημερινό εκείνο που την εμπνέει για να δημιουργήσει ένα πρωτότυπο καλλιτεχνικό έργο, που η χαοτική ομορφιά του ξαφνιάζει τον θεατή του. Θα επιχειρήσει κάτι ανάλογο, μετά την νέα της επιδρομή σε ένα παλιό βυρσοδεψείο της Θεσσαλίας. Από όπου αντλεί εικόνες, ήχους και υλικά για ένα έργο-εγκατάσταση που θα παρουσιάσει τον Οκτώβριο στη Νέα Υόρκη, καλεσμένη του Ιδρύματος Ωνάση για να συμμετάσχει στον κύκλο εκδηλώσεων με θέμα την «Αντιγόνη» του Σοφοκλή.

Η διαδρομή της ξεκινά τη δεκαετία του ’70 με σπουδές στη Σχολή Καλών Τεχνών του Παρισιού. Προηγουμένως είχε κάνει μια σύντομη θητεία στο σχέδιο με δάσκαλό της τον Δημήτρη Κοντό, αργότερα στη γλυπτική στην Τήνο με τον Γιάννη Μανιατάκο. Βρισκόταν λοιπόν σε έναν στρόβιλο αταξινόμητων ιδεών όταν μετά το Παρίσι βρέθηκε στη Σύρο, περίπου στα μέσα της δεκαετίας του 1980 να ζωγραφίζει σε ένα απομακρυσμένο κτήμα στα Χρούσα ως βοηθός του γερμανού καλλιτέχνη Μάρτιν Κιπενμπέργκερ. Και να μαθαίνει κοντά του να αποδομεί τη σοβαρή προσέγγιση της καλλιτεχνικής δημιουργίας. Αντίθετα, η διεθνής καλλιτεχνική συντροφιά της Σύρου άνοιξε στη Μαρία Παπαδημητρίου τα κανάλια του ενστίκτου και απελευθέρωσε την κλίση της να κάνει κριτική ισορροπώντας μεταξύ φάρσας και κωμικοτραγικού ύφους χρησιμοποιώντας μέσα γλυπτικής, εγκαταστάσεις, βίντεο και φωτογραφία.

Το 2003 ήταν η βραβευμένη νέα καλλιτέχνις του Ιδρύματος ΔΕΣΤΕ. Το 2002 εκπροσώπησε την Ελλάδα στην 25η Μπιενάλε του Σάο Πάολο με το πρότζεκτ ΤΑΜΑ (Temporary Autonomous Museum for All), που παραμένει ακόμη κεντρικό θέμα της καλλιτεχνικής της δράσης προσκαλώντας συνεργάτες διαφορετικών πεδίων να συμμετάσχουν από κοινού στην ανάπτυξη και σύνθεση μιας κεντρικής ιδέας, από την οποία προκύπτει το έργο της. Με αυτή την κεντρική άποψη η Μαρία Παπαδημητρίου συνομιλεί με συγγραφείς, σκηνοθέτες, εικαστικούς, αρχιτέκτονες, σκηνογράφους και ενδυματολόγους, δουλεύοντας παράλληλα με τα έργα της και τα βιβλία-καταλόγους της. Τα οποία συμπληρώνουν τις ατομικές εκθέσεις της και τη διεθνή συμμετοχή της σε διοργανώσεις τέχνης στην Κωνσταντινούπολη, στη Σαγκάη, στην Πράγα, στο Μονακό, στο Λονδίνο, στη Μαδρίτη, στη Θεσσαλονίκη ή στη Λάρισα.

Ζητήματα ταυτότητας, κοινωνικής ένταξης και αποκλεισμού απασχόλησαν τη Μαρία Παπαδημητρίου και τα σχολίασε με τον τρόπο της όταν δημιούργησε ένα τσιγγάνικο τσαντίρι πριν από δύο χρόνια στο Μουσείο Αλεξ Μυλωνά – Μακεδονικό Μουσείο Σύγχρονης Τέχνης μαζεύοντας κομμάτια από καταυλισμούς Ρομά της Δανίας. Ταυτόχρονα η εγκατάσταση της «Φirma Gypsy Globales» στο Μουσείο Μπενάκη στο πλαίσιο της έκθεσης Deste Fashion Collection αναφερόταν στην ιστορία μετακινήσεων και εκτοπισμών των Ρομά στην ευρωπαϊκή επικράτεια. Μερικά αντικείμενα όπως ένα χρυσό δόντι, μια κλαρωτή φούστα, καθώς και το κοστούμι του Γιώργου Μάγκα, όπως και μια φωτογραφία γυμνόστηθων νεαρών κοριτσιών ντυμένων από την ίδια Τσιγγάνες συνόψισαν το σχόλιό της γύρω από τη συμπεριφορά μας προς τον άλλον.

Ωστόσο θα συνεχίσει με τη χαρακτηριστική χειμαρρώδη ενεργητικότητά της να σκέφτεται τρόπους για να θέσει στον περίγυρό της την επόμενη μεγάλη πρόκληση. Μέσα από ιλιγγιώδη φιλικά γεύματα, ακροβασίες με τον χρόνο και δοκιμασίες της σωματικής αντοχής η Μαρία Παπαδημητρίου θα κάνει αυτό που τη χαρακτηρίζει: μια βόλτα στο παζάρι των ιδεών για να έρθει σε αντιπαράθεση με τις βεβαιότητες του συνόλου και να αναμετρηθεί με την άβυσσο της καλλιτεχνικής δημιουργίας.