Η λυδία λίθος

Πριν από περίπου 44 χρόνια, ακριβώς στις 23 Ιουλίου 1972, σχολιάζοντας την παράσταση της «Ορέστειας» του Εθνικού Θεάτρου με σκηνοθέτη τον Τάκη Μουζενίδη και με τίτλο της επιφυλλίδας στο «Βήμα» «Το κριτήριο της “Ορέστειας”», έγραφα ανάμεσα σε άλλα πολλά:

«Αν ο πνευματικός μας βίος είχε συνέχεια και συνέπεια, η διδασκαλία της “Ορέστειας” κάθε δέκα χρόνια θα μπορούσε να αποτελεί το κριτήριο της ωριμότητας κάθε γενιάς και να διαγράφει με σαφήνεια τις καμπύλες τής πνευματικής της πορείας. Στην Αγγλία αυτό γίνεται με τον “Αμλετ”, στη Γερμανία με τον “Φάουστ”.

Ερμηνεύοντας τους κλασικούς, ερμηνεύουμε τον εαυτό μας, εντοπίζουμε το στίγμα, προσδιορίζουμε το δυναμικό πεδίο της μελλοντικής μας δραστηριότητας.

Η “Ορέστεια” είναι το όριο του λεγόμενου δυτικού πολιτισμού. Ο χριστιανισμός όχι μόνο δεν το μετέθεσε (το όριο), αλλά, αντίθετα, το έκανε ευκρινέστερο και απαιτητικότερο (…). Ολα τα μεγάλα ανθρώπινα κείμενα είναι θεολογικά. Ο Ομηρος, ο Αισχύλος, ο Σοφοκλής, ο Δάντης, ο Σαίξπηρ, ο Γκαίτε, ο Νίτσε, ο Λάο Τσε, ο Ντοστογέφσκι, ο Ελιοτ, ο Σαρτρ, ακόμη και ο Μαρξ είναι “θεολόγοι”. Συζητούν για τον Θεό, δεν έχει σημασία αν τον θέτουν ή τον αίρουν.  

Δεν υπάρχει μύθος μη θεολογικός. Και θα ήταν απλοϊκή αφέλεια αν εξετάζαμε τον Αισχύλο μόνο επιφανειακά, χωρίς να διακρίνουμε τη Θεία Επιφάνεια στο έργο του. Οι ηθικές, πολιτικές, κοινωνικές ερμηνείες της “Ορέστειας”, αν δεν αντιμετωπιστούν με το κριτήριο της αισχύλειας θεολογίας, θα οδηγήσουν ασφαλέστερα στις υπεραπλουστεύσεις και στις αμφίβολες αναλογίες που εφευρίσκουν μερικοί (…).

Οι Ερινύες αντιπροσωπεύουν την παλιά θεϊκή τάξη πραγμάτων, οι “νέοι θεοί” (ο Απόλλων και η Αθηνά) με πανταχού ακουόμενο τον Δία επικεφαλής εκπροσωπούν τη νέα τάξη και χρησιμοποιούν μια νέα δογματική αρχή: “πάθει μάθος”. Οπως μπορεί κανένας να εικάσει, η νέα αυτή αρχή έρχεται να καταλύσει την παλαιότερη Δίκη.

Η Δίκη, όπως τουλάχιστον ανιχνεύεται στα σπαράγματα των ιώνων φιλοσόφων, σημαίνει ούτε λίγο ούτε πολύ ισορροπία, δυναμική όμως. Είναι εκείνη η ευπαθής “αρμονία” του Ηράκλειτου “εκ των διαφερόντων”. Η σύνθεση των αντιθέτων.

Οι παλαιοί θεοί κατοικούν τον μύθο, οι νέοι εισάγουν την ανθρωπότητα στην Ιστορία. Να γιατί ο Ευριπίδης ήταν ο τραγικότερος των τραγικών, γιατί ήταν περισσότερο “ιστορικός”. Η γνώση, το μάθος, μεταθέτει την ευθύνη στον άνθρωπο (…).

Η ανθρωπότητα πριν από το τέλος της “Ορέστειας” ήταν τραγικά αδιέξοδη, ακολουθούσε έναν ματωμένο κυκλικό δρόμο. Μετά την “Ορέστεια” ο κύκλος έσπασε, έγινε ευθεία, χωρίς τέρμα, άπειρη οδός. Η γνώση και η ευθύνη έκαναν τον άνθρωπο πιο τραγικό, δηλαδή ελεύθερο. Τώρα πλέον ο άνθρωπος δεν εκλέγεται (από το θείον), εκλέγει. Ανάμεσα στις συμπληγάδες του φόβου και της πειθούς, χωρίς ελπίδα επιστροφής, ούτε και την ψευδαίσθηση της ελπίδας που έχει η τροχιά του κύκλου, κινείται στην ατέρμονη πορεία του, πάντα προς τα εμπρός.

Αυτές οι σκέψεις μάς οδηγούν να θεωρούμε την “Ορέστεια” το όριο του δυτικού πολιτισμού. Και οι ίδιες πάλι σκέψεις οδηγούν στο συμπέρασμα πως ο χριστιανισμός έθεσε αυτό το όριο, σαν έσχατο λόγο της βεβαίωσής του. Η συνέχεια της “Ορέστειας” βρίσκεται στον Ντοστογέφσκι. Ο Ρασκόλνικοφ είναι ο Ορέστης του χριστιανισμού, ο Ορέστης μετά την αθώωσή του: ο τραγικότερος!

Πιστεύω πως είναι σφάλμα να πιστεύουμε πως η “Ορέστεια” δίνει λύση στην ανθρώπινη περιπέτεια του αδιεξόδου. Κάτι τέτοιο θα ήταν αντιδιαλεκτικό, δηλαδή αντιελληνικό. Προτείνει μία λύση. Το σημαντικό είναι πως τη λύση αυτή την αποδεχόμαστε ακόμη και σήμερα. Με αυτό το κριτήριο κάναμε Ιστορία και με αυτό ερμηνεύουμε την Ιστορία.

Αυτός είναι ο λόγος που δεχόμαστε πως ο τρόπος με τον οποίο βλέπουμε κάθε φορά τον Αισχύλο μάς κρίνει. Κάθε τρόπος είναι μια ατραπός.

Αν απαντήσουμε στο ερώτημα σήμερα, θα βρούμε και το ήθος και το ύφος με τα οποία οφείλουμε να ανεβάζουμε στη σκηνή το μεγαλειωδέστερο ποιητικό δημιούργημα του θεάτρου.

Οι φυσικοί σήμερα ξαναθέτουν το πρόβλημα των αρχών. Πλουσιότεροι σε γνώσεις, συστηματικοί. Οχι όμως περισσότερο σοφοί και φωτισμένοι από τους ίωνες προγόνους τους, ξαναθέτουν το ερώτημα περί του όντος.  

Η φύσις συνεχίζει να “κρύπτεται”. Και να σημαίνει (να “μιλάει με σημεία” που χρειάζονται αποκρυπτογράφηση). Η ανάγκη, η τύχη, ο λόγος, το μετρήσιμο και το απροσδιόριστο, το νείκος (η έρις) και η φιλότης επανέρχονται και απαιτούν μια θέση στη λύση του αδιεξόδου.

Ο κόσμος άπτεται και σβέννυται μέτρα ή αμέτρως; Η Δίκη ξαναβάζει το πόδι της ανάμεσά μας.

Αμφισβητείται η ανθρώπινη λογική, απειλείται η δικαιοσύνη, κλονίζεται η πολιτική πρακτική. Βάλλεται η κατεστημένη ηθική και κοινωνική τάξη. Στα ανθρώπινα πράγματα πότε επικρατούν ο φόβος, ο τρόμος και το ένστικτο, πότε η πειθώ υποκαθιστά τη βία και πότε το κράτος (η ισχύς) είναι η πειθώ.   

Ποτέ ο Αισχύλος δεν ήταν πιο επίκαιρος και ποτέ δεν ήταν πιο τρωτός.

Τα πράγματα δείχνουν πως αγγίζουμε τα όρια. Η “Ορέστεια” στέκεται εκεί και μας περιμένει προφητική προεξαγγελτική παράθεση».

Αυτά σημείωνα πριν από 44 χρόνια και νιώθω πως τα γράφω για σήμερα και αύριο.

Η «Ορέστεια» έχει στοιχειώσει το θέατρό μας από την αιματηρή της θεατρική πρεμιέρα το 1903 με τρεις νεκρούς, όταν οι φοιτητές χτυπούσαν τη Χωροφυλακή η οποία υπερασπιζόταν τη μετάφραση του αριστουργήματος στη δημοτική και οι κουκουλοφόροι καθηγητάδες και φοιτητές απαιτούσαν να παίζεται στο πρωτότυπο – η ελληνική σχιζοφρένεια καλά κρατεί!

Εκτοτε άρχισε μια εποποιία μεταφραστικής, σκηνοθετικής, υποκριτικής, ορχηστικής, μουσικής, εικαστικής προσέγγισης του μεγάλου αυτού θεατρικού πατέρα.

Ετσι, άλλοτε ολόκληρη η τριλογία, άλλοτε κάποια μεμονωμένα δράματα αποπειράθηκαν με επιτυχία ή αποτυχία (τι σημασία έχει άλλωστε, μετράει η πρόθεση ή η ύβρις) να αναγνώσουν με τα μέσα κάθε εποχής το μεγάλο κείμενο. Ο Θωμάς Οικονόμου, ο Φώτος Πολίτης, ο Ροντήρης, ο Κουν, ο Μουζενίδης, ο Κωτσόπουλος, ο Ευαγγελάτος, ο Πίτερ Χολ (στην Επίδαυρο), ο Πέτερ Στάιν (στην Πετρούπολη), ο Μινωτής, ο Χαραλάμπους, ο Γιάννης Κόκκος, η Νικαίτη Κοντούρη, ο Κώστας Τσιάνος, ο Γκόνης, η Μπρούσκου, ο Χατζίσκος, η Συνοδινού, ο Γιώργος Μιχαηλίδης και τώρα ο Χουβαρδάς λογοδότησαν, απολογήθηκαν, δικάστηκαν ή αθωώθηκαν, πάντως αναμετρήθηκαν, ζυγίστηκαν και έγιναν σοφότεροι και προσεκτικότεροι.