Μια έκθεση για τον μύθο του «τρελού» Βαν Γκογκ

Το γνωρίζουν ακόμη και μαθητούδια: πάνω σε μια στιγμή τρέλας ο Βίνσεντ Βαν Γκογκ έκοψε το αριστερό του αφτί. Συνέβη τον Δεκέμβριο του 1888 στην Αρλ και το γεγονός καταγράφηκε σε διάφορες αυτοπροσωπογραφίες του. Μία από αυτές τον απεικονίζει μπανταρισμένο, να κοιτάζει τον θεατή με τα μάτια ενός οραματιστή, τσακισμένου αλλά και ταυτόχρονα απελευθερωμένου από την τρέλα. Ποια ακριβώς πτυχή της όμως τον οδήγησε στον ακρωτηριασμό και κατόπιν στην αυτοχειρία; Εκτιμούσε σωστά την κατάσταση ο Πολ Γκογκέν αποδίδοντας τον πρώτο σε έναν μεταξύ τους καβγά; Ηταν ορθή η παρατήρηση του Αντονέν Αρτό ότι τον Βαν Γκογκ τον «αυτοκτόνησε η κοινωνία»; Και γιατί τέλος πάντων ο ζωγράφος, αμέσως μετά την αιματηρή πράξη του, παρέδωσε το κολοβωμένο μέλος του σε ένα έντρομο κορίτσι του τοπικού οίκου ανοχής;

Επιστρατεύοντας ένα μείγμα από πίνακες, γραπτά ή άλλα ευρήματα, η έκθεση «On the verge of insanity» που πραγματοποιείται έως τις 25 Σεπτεμβρίου στο Μουσείο Βαν Γκογκ στο Αμστερνταμ ξεκαθαρίζει καταρχήν μερικές ανατομικές λεπτομέρειες: σύμφωνα με επιστολή του δρος Φέλιξ Ρέι που περιποιήθηκε τον ιστορικό αυτοτραυματισμό, το αφτί είχε κοπεί ολοσχερώς, όχι απλώς από τον λοβό. Το ιατρικό ντοκουμέντο εντοπίστηκε από την ιστορικό Μπερναντέτ Μέρφι, η οποία ξέθαψε μέχρι και πληροφορίες για εκείνη την κοπέλα που είδε τον ζωγράφο να της δωρίζει το ματωμένο μέλος του: ονομαζόταν Γκαμπριέλ και εργαζόταν ως οικονόμος στο κοντινό πορνείο, προκειμένου να καλύψει τα νοσήλια για το σοβαρό τραύμα που της είχε προξενήσει ένα λυσσασμένο σκυλί. Η πράξη του Ολλανδού είχε σχεδόν θρησκευτικό χαρακτήρα. «Πάντα συγκινιόταν από ανθρώπους σε δύσκολη θέση» δήλωνε η Μέρφι. «Ηθελε να της δώσει αυτό το σάρκινο δώρο».

ΤΟ ΡΕΒΟΛΒΕΡ. Το έκθεμα που φωτίζει την αυτοκτονία του είναι πιο ψυχρό: ένα σκουριασμένο ρεβόλβερ με το οποίο φέρεται να έδωσε τέλος στη ζωή του, τόσο ανίσχυρο όμως ώστε πια να μην προκαλεί απορία το θρυλούμενο 30ωρο ψυχομάχημα του ανδρός. Κάποια έγγραφα από τα δημοτικά αρχεία της Αρλ αποκαλύπτουν και επίσημα αιτήματα των κατοίκων για εγκλεισμό του σε ίδρυμα, αυτά όμως είναι πιο θεσμικά ζητήματα. Η χρονολογική σύγκριση των δημιουργικών περιόδων του Βαν Γκογκ και των ψυχικών υποτροπών του από ειδικούς φανερώνει ότι ο άνθρωπός μας ζωγράφιζε παρ’ όλα τα βάσανά του, όχι εξαιτίας τους. Είναι σαν να το υπονοούν ακόμα και πίνακες όπως η «Καρέκλα»: ενώ πάνω της είναι τοποθετημένα τα καπνικά είδη που χρησιμοποιούσε ελπίζοντας ότι θα ανακουφιστεί ψυχικά, την ίδια στιγμή εκείνος βρίσκεται κάπου αλλού.