Ο αγγελιαφόρος της ανθρωπότητας

Ενσάρκωνε καλύτερα από τον οποιονδήποτε το χρέος της μνήμης. «Αγγελιαφόρο προς την ανθρωπότητα», τον είχε αποκαλέσει η νορβηγική επιτροπή Νομπέλ το 1986, απονέμοντάς του το Νομπέλ Ειρήνης. Ο ίδιος είχε, με την ευκαιρία, συνοψίσει την αποστολή του ως εξής: «Οποτεδήποτε και οπουδήποτε υπομένουν ανθρώπινα πλάσματα πόνο και εξευτελισμό πρέπει να παίρνουμε θέση. Η ουδετερότητα βοηθά τον καταπιεστή, ποτέ το θύμα. Η σιωπή ενθαρρύνει τον βασανιστή, ποτέ τον βασανιζόμενο». Για περισσότερο από μισό αιώνα, έως τον θάνατό του το Σάββατο σε ηλικία 87 ετών, ο Ελί Βιζέλ μιλούσε στους ηγέτες του κόσμου και στο ευρύ κοινό εξ ονόματος των θυμάτων της βίας και της καταστολής.

Ο χείμαρρος των ομιλιών και των 57 βιβλίων του πήγαζε από την ανημποριά του 15χρονου που ξεριζώθηκε το 1944 από τη γενέτειρά του, το Σίγκετ της Τρανσυλβανίας (σημερινής Ρουμανίας) και στάλθηκε στο Αουσβιτς. Το τατουάζ στο μπράτσο του έγραφε: Α-7713. Ο Βιζέλ ανέπνευσε ξανά τον αέρα της ελευθερίας τον Απρίλιο του 1945, μετά την απελευθέρωση του Μπούχενβαλτ, όπου είχε μεταφερθεί. Στο μεταξύ όμως είχε χάσει τη μητέρα και τη μικρότερη αδελφή του, είχε δει μπροστά στα μάτια του τον πατέρα του να δολοφονείται.

Μετά την απελευθέρωση, έζησε στη Γαλλία έως τα 28 του χρόνια, το 1956. Σπούδασε λογοτεχνία και φιλοσοφία στη Σορβόννη, έγινε δημοσιογράφος στα 19 του, αργότερα συγγραφέας. Ηταν 27 χρόνων όταν εκδόθηκε το πρώτο του, αυτοβιογραφικό, βιβλίο, «Η νύχτα» (εκδόσεις Μεταίχμιο), ένα από τα βιβλία που εγκαινίασαν την αποκαλούμενη «λογοτεχνία του Ολοκαυτώματος». Μέχρι το 2008 είχαν πωληθεί 10 εκατομμύρια αντίτυπα. «Αν σε όλη μου τη ζωή έπρεπε να γράψω μόνο ένα βιβλίο, αυτό θα ήταν “Η νύχτα”» είχε πει.

Ο Ελί Βιζέλ κατείχε επί χρόνια την έδρα των Ανθρωπιστικών Επιστημών στο Πανεπιστήμιο της Βοστώνης. Μοίραζε τη ζωή του ανάμεσα στις ΗΠΑ (απέκτησε την αμερικανική υπηκοότητα το 1963), στη Γαλλία και στο Ισραήλ. Σκεφτόταν στα εβραϊκά, έγραφε πολύ στα γαλλικά και στην καθημερινή του ζωή μιλούσε στα αγγλικά. Υπήρξε ακούραστος υπερασπιστής των ανθρωπίνων δικαιωμάτων. Υπερασπίστηκε τους Εβραίους της ΕΣΣΔ, τους Ινδιάνους Μισκίτο της Νικαράγουας, τους καμποτζιανούς πρόσφυγες, τους Κούρδους, τα θύματα του αφρικανικού λοιμού και τα θύματα της εθνοκάθαρσης στη Βοσνία. «Το αντίθετο της αγάπης», είχε πει, «δεν είναι το μίσος αλλά η αδιαφορία, το αντίθετο της ζωής δεν είναι ο θάνατος αλλά η αδιαφορία προς τη ζωή και τον θάνατο».

Το Ιδρυμα Ελί Βιζέλ για την Ανθρωπότητα που ίδρυσε το 1988 εξερευνούσε τα προβλήματα μίσους και εθνοτικών συρράξεων ανά τον κόσμο. Οπως και πολλές ακόμη αντίστοιχες οργανώσεις της εβραϊκής κοινότητας, έπεσε και αυτό θύμα του Μπέρναρντ Μέιντοφ, του νεοϋορκέζου χρηματομεσίτη που έστησε τη μεγαλύτερη απάτη με «πυραμίδα» στην ιστορία. Αν είχε δεχθεί και ο ίδιος κάποια κριτική, ήταν για τη στενή του σχέση με τον σκληροπυρηνικό ισραηλινό πρωθυπουργό Μπενιαμίν Νετανιάχου και τη θέση που είχε πάρει υπέρ της εποικιστικής δραστηριότητας στην Ανατολική Ιερουσαλήμ. «Είναι δύσκολο για μένα να μιλάω για ό,τι συμβαίνει στο Ισραήλ, γιατί δεν μένω εκεί, αλλά γνωρίζω ότι ο ισραηλινός στρατός θέλει την ειρήνη» είχε δηλώσει προ τριετίας σε συνέντευξή του στη Μαριλένα Αστραπέλλου για το «ΒΗΜΑgazino».

Παρά την ισόβια αποστολή του, να θυμίζει στον κόσμο τα λάθη του παρελθόντος, η μεγαλύτερη απογοήτευση που εξέφραζε ο Ελί Βιζέλ ήταν πως «τίποτε δεν άλλαξε». «Η ανθρώπινη φύση παρέμεινε ως είχε. Η κοινωνία παρέμεινε ως είχε. Υπερβολικά πολλή αδιαφορία στον κόσμο, στον Αλλο, στον πόνο του και στην αγωνία του, και στην ελπίδα».