Ιστορικό δίδυμο

Ξεφυλλίζοντας τα θεατρικά της δεκαετίας του 1940 και αντικρίζοντας τη φωτογραφία με τη Μαρίkα Κοτοπούλη και τον Δημήτρη Ροντήρη σε πρόβα της «Ορέστειας», το μυαλό μας πήγε κατευθείαν στον σκηνοθέτη και ηθοποιό Βασίλη Παπαβασιλείου ως τον ιδεωδέστερο σχολιαστή αυτού του σπάνιου ντοκουμέντου. Η Ελλάδα μπορεί να δοκιμάζεται για πολλά, αλλά αν υπάρχει κάτι για το οποίο μπορεί να καμαρώνει είναι μια από αρχαιοτάτων χρόνων σφυρηλατημένη, άθραυστη καλλιτεχνική αλυσίδα.

Πρώτα η χρονολογία. Σεπτέμβριος 1949. Το πολύ μια βδομάδα πριν έχει λήξει στρατιωτικά ο εμφύλιος πόλεμος. Η ζωή, όπως γίνεται πάντα, συνεχιζόταν και συνεχίζεται. Πόσω μάλλον, το θέαμα, the show. Μαρίκα Κοτοπούλη και Δημήτρης Ροντήρης εικονίζονται, ποζάρουν θα λέγαμε πιο σωστά, για μια φωτογραφία – τεκμήριο από τις πρόβες της παράστασης που πρόκειται να ανεβεί στο Ηρώδειο και είναι η «Ορέστεια» του Αισχύλου – η μόνη σωζόμενη τριλογία του αρχαίου δράματος. Είναι μια παραγωγή του Εθνικού Θεάτρου.

Ο χρόνος, λοιπόν, είναι ο ορισμός του μεταίχμιου. Λήγει μια εποχή και ξαναλήγει μια χώρα (έχει προηγηθεί πριν από ένα τέταρτο του αιώνα η Μικρασιατική Καταστροφή). Η προηγούμενη λήξη, που επιστέγασε την εδαφική ολοκλήρωση του νεοελληνικού κράτους, οδήγησε στην αναγέννηση της χώρας – η άλλη όψη της συμφοράς. Πού θα οδηγήσει η νέα λήξη η οποία τερματίζει μια δεκαετία που εγκαινιάστηκε κι αυτή σαν έπος για να καταλήξει στον ματωμένο βάλτο της αλληλοσφαγής; Η ζωή συνεχίζεται, μην το ξεχνάμε, μπορεί όμως να είναι αυτό που ήταν;

Στον αντίποδα του χρονικού μετεωρισμού βρίσκεται ο χώρος – πλαίσιο της φωτογραφίας. Πρόκειται για το μνημείο που λέγεται Ωδείο του Ηρώδου του Αττικού. Είναι το γνωστό σε όλους μας Ηρώδειο, ένα από τα λίκνα της συμβολικής ζωής του έθνους που θα αρχίσει να μετρά ξανά την επόμενη μέρα. Ο μετρητής του ιστορικού γίγνεσθαι που μηδενίζεται στο τέλος της δεκαετίας του ’40 θα χρειαστεί και το Ηρώδειο και την Επίδαυρο για να βεβαιώσει και να βεβαιωθεί ότι επαναλειτουργεί. Είναι τα μνημεία – τεκμήρια του παρελθόντος που εγγυώνται τη συνέχεια, την παρουσία μέλλοντος.

Στο ίδιο μήκος κύματος λειτουργούν και οι εικονιζόμενοι στη φωτογραφία. Αμφότεροι, και ο Ροντήρης και η Κοτοπούλη, σηματοδοτούν πνευματικά και καλλιτεχνικά το πρώτο μισό του ελληνικού 20ού αιώνα. Ως φορείς συντελεσθέντος έργου και ως φορείς δημιουργικής επαγγελίας για το μέλλον. Πέρα από τα πεπραγμένα τους έχουν τη ζωή μπροστά τους. Το γραμμάτιο της Κοτοπούλη θα αποδειχθεί βραχυπρόθεσμο, θα μας αφήσει πριν περάσουν πέντε χρόνια από το ενσταντανέ. Ο Ροντήρης θα διανύσει μια γεμάτη τριακονταετία. Θα ζήσει πίκρες και θριάμβους, δηλαδή μια κανονική θεατρική ζωή.

Τώρα που τους έχω μπροστά μου, να συνυπάρχουν σ’ αυτό το τεκμήριο του ελληνικού έτους μηδέν, όπως θα μπορούσες να χαρακτηρίσεις το 1949, σκέφτομαι τη σχέση που μπορεί να είχαν με την κωμωδία. Ο πειρασμός είναι μεγάλος γιατί η φωτογραφία προέρχεται από πρόβες ΤΗΣ τραγωδίας – μιλάμε, μην το ξεχνάμε, για την «Ορέστεια» και θυμίζω ότι η Κοτοπούλη υποδυόταν την Κλυταιμνήστρα στον «Αγαμέμνονα». Για την τελευταία άκουσα με τ’ αφτιά μου από το στόμα του Κουν ότι «ήταν μεγάλη κωμίκα». Για τον Ροντήρη έμαθα από μαθητές του ότι προβληματιζόταν πολύ με τον Αριστοφάνη και τον έβλεπε με μια διανομή στην οποία θα είχαν θέση όλα τα κωμικά θηρία της ελληνικής σκηνής – Αυλωνίτης, Μαυρέας κ.ά. Δυστυχώς, δεν το αποπειράθηκε ποτέ.

Πέρα όμως από την κωμωδία ως δραματουργικό είδος, αναφέρομαι στον κωμικό ιό, δηλαδή σ’ εκείνο το αντίσωμα με το οποίο εφοδιάζει τον καθένα μας η ζωή εν Ελλάδι. Αρχαιόθεν, εννοώ από τον Οδυσσέα και εντεύθεν, για να μην πω τον Καραγκιόζη, η ζωή αυτή δεν ήταν τίποτε άλλο από άσκηση επιβίωσης, μια επιβιωτική τέχνη. Μιλάμε, δηλαδή, για ένα αγώνισμα αντοχής. Ως προς αυτό, νομίζω ότι δεν χωρεί αμφιβολία: διέπρεψαν αμφότεροι, καθένας με τον τρόπο του, και ο Δημήτρης Ροντήρης και η Μαρίκα Κοτοπούλη.