Φίμωτρα και παρωπίδες

Με μια πείρα σαράντα ετών εκπαιδευτικής διακονίας σε ένα ευρύ φάσμα εκπαιδευτικών ιδρυμάτων (δημόσια, ιδιωτικά, κεντρικά, επαρχιακά, νυχτερινά, πανεπιστημιακές σχολές) έχω θαρρώ το δικαίωμα, όταν μάλιστα έχω τη χαρά όχι μόνο να συνομιλώ αλλά και να συντρώγω με δεκάδες παλιούς μου μαθητές, να εκφέρω τη γνώμη μου και τις αντιρρήσεις μου για όσα διαβάζω ότι σχεδιάζονται για την προσεχή εκπαιδευτική μεταρρύθμιση. Εν πρώτοις δεν άκουσα ούτε ως απώτερη σκέψη την εισαγωγή σ’ όλες τις βαθμίδες της εκπαίδευσης του πολλαπλού βιβλίου. Είμαστε, νομίζω, συμπεριλαμβανομένων των αφρικανικών πρώην αποικιακών κρατών, η μόνη χώρα που εκπαιδεύει τους μαθητές της με ένα μοναδικό από το κράτος και τους θεσμούς κατευθυνόμενης ύλης σχολικό εγχειρίδιο.

Το έχω γράψει και άλλοτε. Ηδη το 1930 επί κυβερνήσεων Ελ. Βενιζέλου και υπουργού Παιδείας Γ. Παπανδρέου, ο πατέρας μου, φιλόλογος πρώτα στο Τσοτύλι και αργότερα στη Λαμία, είχε στη βιβλιοθήκη του τρία – τέσσερα π.χ. εγχειρίδια «Νεοελληνικών αναγνωσμάτων» για την ίδια τάξη του γυμνασίου, γραμμένα από διαφορετικούς συγγραφείς – συλλογείς και τυπωμένα σε γνωστούς εκδοτικούς οίκους (Εστία, Σιδέρης, Ελευθερουδάκης κ.λπ.). Ο δάσκαλος τότε επέλεγε από τα διαθέσιμα βιβλία την ύλη που θα δίδασκε ή τι θεωρούσε προσφορότερο πρώτο στη δυναμική των μαθητών του, στις γλωσσικές τους ανάγκες και στις πιθανές ελλείψεις τους. Ετσι, αν δίδασκε στην Αθήνα, επέλεγε π.χ. λογοτεχνικό Ανθολόγιο με κείμενα αναφερόμενα σε ήθη, γλώσσα, θεσμούς και γούστα της επαρχίας. Αν δίδασκε στο Καρπενήσι ή στην Αμοργό επέλεγε Ανθολόγιο με κείμενα που το βάρος τους έγερνε προς τα αστικά ήθη, την πολεοδομία, τις τελετές των μεγαλουπόλεων ή της πρωτεύουσας. Ετσι π.χ. ένας μαθητής στο Κολωνάκι διδασκόταν τη ρουμελιώτικη μετάφραση του γάλλου συγγραφέα Ρισπέν από τον Ζαχαρία Παπαντωνίου: «Η γριά η βαβά μ’» και ένας μαθητής στο Ζέλι Λοκρίδας (με γλωσσικό υπόβαθρο αρβανίτικων) διδασκόταν τον «Ολυμπιακό Υμνο» του Κωστή Παλαμά ή ένα αστικό χρονογράφημα του Νιρβάνα ή του Μελά.

Θα αναφερθώ αντλώντας από την πείρα μου, όταν μου ανετέθη το 1977 να γράψω το εγχειρίδιο για τη «Δραματική ποίηση» για τους μαθητές της Γ’ Γυμνασίου, πέρα από την εισαγωγή και τα σχόλια, όφειλα να χρησιμοποιήσω τις μεταφράσεις του Γρυπάρη και του Θρ. Σταύρου («Προμηθέας», «Αντιγόνη», «Ιφιγένεια στην Ταυρίδα»). Οι μεταφράσεις αυτές ήταν γλωσσικά απαρχαιωμένες, μερικές έφταναν στα εξήντα χρόνια πίσω.

Με τους συμβούλους του Παιδαγωγικού Ινστιτούτου οργάνωσα μια εκστρατεία. Εστειλα φωτοτυπημένες τις τρεις τραγωδίες σε 20 γυμνάσια της χώρας από την Κάρπαθο έως την Κομοτηνή και από την Κύπρο έως την Υπάτη και με μια εγκύκλιο παρακαλούσαμε τους φιλολόγους να διαθέσουν ένα δίωρο και να ζητήσουν από τους μαθητές της Γ’ Γυμνασίου να διαβάσουν τις τραγωδίες και με ένα μολυβάκι να υπογραμμίζουν τις άγνωστες λέξεις των μεταφράσεων.

Σκοπός μου ήταν να συγκροτήσω ένα γλωσσάρι αγνώστων λέξεων, πράγμα που έκανα στο εγχειρίδιο που διδάχτηκε περίπου επί 25 χρόνια στην εκπαίδευση. Ποια ήταν όμως η έκπληξη; Οι δύο μεταφραστές, έξοχοι λογοτέχνες και έγκριτοι φιλόλογοι, πιστοί στα γλωσσικά και ιδεολογικά αιτήματα του μαχητικού δημοτικισμού, χρησιμοποιούσαν ένα πλούσιο λεξιλόγιο από το δημοτικό τραγούδι και τις ορεινές και αγροτικές περιοχές της χώρας. Ετσι οι περισσότερες υπογραμμισμένες λέξεις στα κείμενα που πήραμε ήταν των μαθητών από τα μεγάλα αστικά κέντρα ενώ λίγες από τα αγροτικά και επαρχιωτικά (γιατί να ξέρει ένας μαθητής από το Χαλάνδρι τη ζεύγλα, το καπίστρι, τον ρούφουλα κ.τ.λ.;).

Εδώ και πολλά χρόνια στις εισαγωγικές των ΑΕΙ στα Νέα Ελληνικά μπαίναν θέματα από το ίδιο και μοναδικό Αναγνωστικό Ανθολόγιο από τη Θράκη έως τη Λεμεσό και από τα Ακροκεραύνια έως τον Ψηλορείτη.

Ας τολμήσει, λοιπόν, κάποια επιτροπή Πανελλαδικών Εξετάσεων να βάλει προς εξέταση στίχους από τον «Ερωτόκριτο» ή από τον ζακυνθινό «Βασιλικό» του Αντωνίου Μάτεσι!

Αλλάζω πλευρό! Τώρα διαβάζω πως αν ένας δάσκαλος ή καθηγητής ή σύλλογος ενός σχολείου θέλει να ενημερώσει τους μαθητές του για καυτά και καίρια προβλήματα του ευρέος φάσματος πολιτισμού (ιατρικά, ψυχολογικά, φυσικά, χημικά, αστρονομικά, νομικά, αστυνομικά, λογοτεχνικά, εικαστικά, μουσικά, χορευτικά, πολιτικά, οικονομικά) πρέπει, λέει, να πάρει έγκριση από τον Επόπτη, τον Σύμβουλο και το Υπουργείο.

Δηλώνω ευτυχής που συνταξιοδοτήθηκα από την εκπαίδευση εγκαίρως, γιατί αν υπηρετούσα τώρα ή θα καταστρατηγούσα (πιθανότερα) τις υπουργικές εντολές ή θα συμβιβαζόμουν φτύνοντας την καριέρα μου.

Γιατί όσο υπηρετούσα και στη δημόσια και στην ιδιωτική και στη φροντιστηριακή και στη νυχτερινή εκπαίδευση, χωρίς να ρωτώ κανέναν και κατά τις ανάγκες της δουλειάς μου κάθε φορά, έφερνα είτε στα αμφιθέατρα ενώπιον πολλών μαθητών είτε στην τάξη κριτικούς λογοτεχνίας, σκηνοθέτες, ηθοποιούς, συνθέτες, χορογράφους, ψυχολόγους, ιερωμένους, κοινωνιολόγους, ιστορικούς, δικηγόρους, δικαστές, γλωσσολόγους, επιδημιολόγους, συνταγματολόγους.

Δεν διανοούμουν να διδάξω «Αντιγόνη», Ξενόπουλο ή Ταχτσή, Δημουλά ή Ελύτη, Παπανούτσο ή Τερζάκη χωρίς να μυήσω τους μαθητές μου είτε με βιβλιογραφία (φωτοτυπίες) είτε με φυσική παρουσία ειδικών που θα τους διαφώτιζαν για το υπέδαφος των μεγάλων ή των μικρών (κυρίως αυτών) κειμένων.

Θα διδάξεις το πεζό κείμενο του Ελύτη από το «Αξιον Εστί» που αναφέρεται στην πορεία των πεινασμένων, ψωριασμένων στρατιωτών στο μέτωπο της Αλβανίας και δεν θα φέρεις π.χ. όπως το έκανα έναν συνταξιούχο ταχυδρομικό που υπηρέτησε στα προκεχωρημένα φυλάκια της Αλβανίας κουβαλώντας ένα κασελάκι με τις επιστολές, μεταξύ των οποίων και τις ανεπίδοτες λόγω θανάτου;

Θα μου μείνει αξέχαστη η φιλοξενία στο Σχολείο του Σωτήρη Σπαθάρη ο οποίος έπαιξε μια κλασική κωμωδία του Καραγκιόζη. Αλλά η αποθέωση ήταν όταν τον παρακάλεσα και ανέτρεψε τον μπερντέ και οι μαθητές μου τον είδαν μόνο του (!) με πλάτη γυρισμένη σ’ αυτούς να παίζει όλες τις φιγούρες και να μιμείται τη φωνή του Βεληγκέκα, της Αγλαΐας, του Μορφωνιού και των Κολλητηριών!

Και πώς να ξεχάσω το σοκ των μαθητών μου όταν ο ειδικός καθηγητής Πνευμονολογίας του Πανεπιστημίου μιλώντας τους για το τσιγάρο έδειξε σλάιντ καπνιστών, καρκινικούς όγκους και μηχανήματα παραγωγής οξυγόνου.

Και πώς να ξεχάσω όταν καλέσαμε τη μεγάλη ελληνίδα ηθοποιό και τη μυθική ερμηνεύτρια της Αντιγόνης Αννα Συνοδινού, που έπαιξε τους μονολόγους του αριστουργήματος του Σοφοκλή όταν είχε τελειώσει η διδασκαλία του έργου στην τάξη!

Πρέπει άραγε διευθυντής σχολείου π.χ. στην επαρχία ή σε γειτονιές της Αθήνας με χιλιάδες μετανάστες να ζητήσει άδεια για να φωνάξει στο σχολείο έναν ειδικό να μιλήσει για τους κινδύνους της ερωτικής συνέρευσης σε εφήβους, το AIDS και την προφύλαξη;

Το αστείο είναι πως κανένα υπουργείο δεν μπορεί πλέον να εμποδίσει έναν μαθητή να μπει στον λαβύρινθο του Διαδικτύου και να «ενημερωθεί» από τυχάρπαστους ή απαιδαγώγητους πληροφοριοδότες.

Θα εμποδίσουμε έναν λυκειάρχη να καλέσει τον Νάσο Βαγενά να διδάξει Σεφέρη στη Γ’ Λυκείου, όταν π.χ. έχει ανατεθεί η διδασκαλία του μαθήματος σε πτυχιούχο αρχαιολόγο ή ιστορικό ή ψυχολόγο «διά τις ανάγκες του προγράμματος»;