Η Αφροδίτη του εξορθολογισμού

Tι κοινό μπορεί να έχουν οι 1.500 τάφοι των στρατιωτών της Βρετανικής Κοινοπολιτείας στον Κόλπο της Σούδας με την Κυπρία Αφροδίτη; Και τι κοινό έχει, πάλι, η Αφροδίτη με τις οικονομικές ρυθμίσεις των κατά καιρούς Μνημονίων; Θα μπω αμέσως στο θέμα για να εξηγήσω το παράδοξο της σύνδεσης, με την πεποίθηση πως θα φανεί στο τέλος όχι και τόσο άσχετο.

Ξεκινώ από την ευκαιρία που είχα φέτος, αρχές του Μάη, να βρεθώ στην Κρήτη για ένα συνέδριο που διοργάνωσε η Ορθόδοξος Ακαδημία Κρήτης στο Κολυμπάρι, με τον τίτλο: «Ορθοδοξία και Λογοτεχνία». Εκεί θα επιχειρούσα να ερμηνεύσω, εκ του ασφαλούς με αυτοσχόλιο, το ποίημα «Στα στέφανα της κόρης του». Ο θεολογικός προσανατολισμός του συνεδρίου έδινε μια καλή ευκαιρία να υποστηρίξω, σε κοινό ιδιαίτερα ευνοϊκό για την πρόσληψη σωτηριολογικών σηματοδοτήσεων, ένα ποίημα που εμπεριείχε δυνάμει το υπερλογικό στοιχείο. Εστιάζοντας σε αυτό, ήθελα παράλληλα να διευρύνω τον όρο «θεολογία» πέρα από την τυποποιημένη χρήση του ή μάλλον πέρα από εκείνο που ο Σεφέρης θα αποκαλούσε «στέγνωμα της αγάπης». Με τούτο υποκρυπτόταν μια έμμεση υπόδειξη προς όσους διδάσκουν το ποίημα στην Γ’ Λυκείου, για μεταφυσική προέκτασή του. Κοντολογίς αυτή να συνδυαστεί με θεολογική προσέγγιση, έτσι ώστε να ιδωθεί ο νεκρός πατέρας που εγείρεται από τον τάφο για να παραστεί στο μυστήριο του γάμου της κόρης του ως αναστάσιμο αρχέτυπο.

Ημέρες του Πάσχα όλα αυτά, σε κατάλληλο πλαίσιο. Ομως εκεί κοντά στο Κολυμπάρι είναι και το Μάλεμε, όπου τον ίδιο καιρό, πριν από 75 χρόνια, σημειώθηκαν θαυμαστές στιγμές ηρωισμού και αντίστασης του  ελληνικού λαού. Οι γερμανοί αλεξιπτωτιστές που έπεφταν βροχηδόν για να καταπατήσουν το νησί, συναπάντησαν το πείσμα των αδάμαστων Κρητικών, ανδρών και γυναικών, που αντιστέκονταν με ό,τι έλαχε στα χέρια τους. Μπορεί οι Γερμανοί του 1941 (μήπως και του 2016;) να διατείνονται πως δεν τηρήθηκαν οι πολεμικοί κανονισμοί: τι δουλειά είχε, λένε, ο λαός να προβάλει αντίσταση; Αυτό παραβαίνει τη λογική του πολεμικού παιχνιδιού. Σάμπως δηλαδή ο λαός θα έπρεπε να παραμείνει απλός θεατής σε κάποιο ποδοσφαιρικό αγώνα! Στη δική τους σιδερόφρακτη λογική δεν χωρεί η αντίληψη ότι ο λαός μπορούσε να διαθέτει θερμή ψυχή και αγάπη για την πατρίδα. Γι’ αυτούς ο άνθρωπος δεν ήταν παρά ένας λογαριασμός, ψυχρός αριθμός, όπως ορίζει άλλωστε και σήμερα η λογική των Μνημονίων. Σε τούτο oι Ελληνες, χάρη στην παλλόμενη καρδιά μας, επιτέλους υπερτερούμε.

Αλλά γιατί ανέφερα το Μάλεμε; Η απάντηση είναι απλή: Διότι εκεί πολέμησε, όντας εθελοντής στο Κυπριακό Σύνταγμα, και ο δικός μου πατέρας, επιλοχίας Κώστας Χαραλαμπίδης. Φυσικά οι πλείστοι κύπριοι εθελοντές προσέτρεξαν στο όραμα της Ελλάδας, το οποίο έντεχνα η εγγενής αγγλική πανουργία χρησιμοποίησε προς παγίδευση: «Εντασσόμενοι στον αγγλικό στρατό πολεμάτε για την Ελλάδα και τη δική σας ελευθερία». Στο ανέκδοτο ημερολόγιό του ο πατέρας μου σημειώνει: «Εις το κάλεσμα αυτό για το μέλλον της πατρίδος μου να ενωθεί με τη μητέρα Ελλάδα […], έτρεξα με το πρώτο σάλπισμα και εκατετάγην από τους πρώτους, χωρίς να σκεφθώ ότι είχα οικογένεια και τέσσερα παιδιά και έγκυος η γυναίκα μου». Δεν θα αναφερθώ εδώ στη δράση του, προσθέτω απλώς ότι η σχετική περιγραφή του για  τη Μάχη της Κρήτης και την αντάρτικη ζωή του στα Λευκά Ορη εντυπωσιάζει.

Το Μάλεμε με οδήγησε στη Σούδα, όπου γεωμετρούνται αριστοτεχνικά και οι τάφοι με τους πεσόντες στρατιώτες της Βρετανικής Κοινοπολιτείας. Ναι, εδώ οι άνθρωποι είναι αριθμοί και εξισώσεις. Επώνυμοι ωστόσο αριθμοί, με τον ανθώνα τους και ειδυλλιακή θέα στη θάλασσα. Καλότυχοι, προνομιούχοι, ζηλευτοί νεκροί. Με αρχείο και αυτοπεποίθηση ασφαλώς! Εντειχισμένη πινακίδα στην είσοδο του μνημείου (γιατί περί μνημείου πρόκειται) κρατεί λογαριασμό για τους θαμμένους στρατιώτες της Βρετανικής Κοινοπολιτείας. Αντιγράφω: Ηνωμένο Βασίλειο (862), Καναδάς (5), Αυστραλία (197), Νέα Ζηλανδία (446), Νότιος Αφρική (9), Ινδία (1), Αλλοι (7). Σύνολο, σύμφωνα με το κατάστιχο, 1.527.  Διευκρινίζω ότι οι 7 «άλλοι» ανήκουν στην κατηγορία  αγνώστων στρατιωτών, εκεί θαμμένων χωρίς  όνομα. Ωστόσο υπάρχουν και τρεις πεσόντες Κύπριοι, που τάφηκαν – τουλάχιστον οι δύο επωνύμως – στη Σούδα: Χριστοφή Προδρομής είναι το όνομα του πρώτου και Ψαράς του δευτέρου. Επεσαν  στην Κρήτη, αντίστοιχα στις 22 και 31 Μάη του 1941. Μπορεί κανείς να βρει τον τάφο τους σε κείνο το σταυρόλεξο οριζοντίως και καθέτως, στο 7,Α.3 και στο 3,Δ.18. Τα λέω αυτά για να φανεί η απερίσκεπτη (και μήπως εσκεμμένη) πράξη των τόσο προσεκτικά οργανωμένων Βρετανών να αποκλείσουν από την εντειχισμένη αναφορά στο συμμαχικό κοιμητήριο της Σούδας τους τρεις κυπρίους μετόχους, και αυτούς, της Βρετανικής Κοινοπολιτείας που έπεσαν πολεμώντας «για την Ελλάδα και τη δική τους ελευθερία». Η «παράλειψη» της Κοινοπολιτειακής Επιτροπής Στρατιωτικών Τάφων καθιστά τη θυσία των παλικαριών της Κύπρου ανενεργή, εφόσον δεν σημειώνεται  προγραμματικά. Φανερώνει επίσης ολιγωρία και υπνώττουσα εθνική ευαισθησία από τα αρμόδια πολιτικά κέντρα Κύπρου και Ελλάδας.

Αυτά με οδηγούν συνειρμικά και αναπόδραστα στην αίσθηση του απορφανισμού της ομοχώριάς μου Κύπριδος Αφροδίτης. Τα επιμέρους μέλη της αναρπάζονται ή συγκόπτονται και χάνονται κατά τη μεταφορά τους στα διεθνή των αρπάγων μουσεία. Εκεί ωστόσο προβάλλεται το υπόλοιπο του σώματος, για να δείχνει, ακόμα και έτσι, την απεραντοσύνη του κάλλους, όπως συμβαίνει άλλωστε και με τον Παρθενώνα. Βασικό αρχέτυπο στον νου μου παραμένει το άγαλμα της Αφροδίτης της Μήλου. Με την εικόνα της στη σκέψη μου έγραψα το παρακάτω ποίημα συνδέοντας την Αφροδίτη με την οικονομική – και γιατί όχι; – την εθνική  απογύμνωση των ημερών μας. Το ομολογεί εξάλλου και η θεά: «Συγκεκριμένα θα φορολογούνται / τα υψηλά επιδόματα του στήθους, / τ’ αριστερό μου χέρι, το δεξί ποδάρι, / τ’ αλκοολούχα των ματιών μου και όλα / τα καπνικά προϊόντα των μαλλιών. // Οσο για τις θυγατρικές μου εταιρείες / και τον συντελεστή των ακινήτων, / θα συμπεριληφθούν στο νέο πακέτο / που η Μοίρα ήδη στον Ολυμπο κατέθεσε: // Επιβολή σε τρόφιμα, σε φάρμακα, / σ’ έσοδα κι από τόκους των ερώτων, / τέλος εισαγωγή και της βαλάνου / στα επιπλέον μέτρα, προς λιτότητα / και προς εξοικονόμηση ενεργείας. // Καθώς αντιλαμβάνεστε, άνθρωποί μου, / θα περιπέσω σε ανεργία, θα είμαι/η Αφροδίτη των Βαρών, των Βράχων, / του Εξορθολογισμού και της Συντήρησης. // Τι θ’ απομείνει εν τέλει από τη μνήμη / μιανής θεάς που σώμα πια δεν έχει;».