Τελικά, γιατί να γίνει τζιχαντιστής ένας Ευρωπαίος;

Ποιος γίνεται τρομοκράτης; Και για ποιον λόγο; Γιατί στρέφονται στην τζιχάντ κάποιοι από τους μουσουλμάνους πολίτες της Ευρώπης; Στον απόηχο των τζιχαντικών επιθέσεων της 13ης Νοεμβρίου στο Παρίσι και της 22ας Μαρτίου στις Βρυξέλλες, από τον ίδιο, όπως αποδείχθηκε εκ των υστέρων, τρομοκρατικό πυρήνα, η συζήτηση έχει φουντώσει στη Γαλλία πυροδοτώντας μια έντονη διαφωνία ανάμεσα στους δύο επιφανέστερους ισλαμολόγους της χώρας, τον Ολιβιέ Ρουά και τον Ζιλ Κεπέλ. Δεν είναι βέβαια ο πρώτος καβγάς μεταξύ γάλλων διανοουμένων – είναι και αυτό ένα από τα «εθνικά σπορ» της Γαλλίας… Θα ήταν όμως και άδικο και ανόητο να περιορίσει κανείς την επίμαχη διαφωνία σε μία κόντρα ανάμεσα σε φουσκωμένα «εγώ»: αφορά τον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβάνεται και καταλαβαίνει η Δύση τον βίαιο ισλαμικό εξτρεμισμό. Και μόνο μέσα από την κατανόηση αυτή μπορεί να προκύψει, αν όχι η λύση, τουλάχιστον οι κατάλληλες πολιτικές απαντήσεις που θα μετριάσουν την απειλή της τρομοκρατίας πάνω από την Ευρώπη.

Είναι πια γνωστό τοις πάσι: οι δράστες των επιθέσεων στο Παρίσι και τις Βρυξέλλες ήταν στη συντριπτική τους πλειονότητα γεννημένοι και μεγαλωμένοι είτε στη Γαλλία είτε στο Βέλγιο. Λίγες ημέρες λοιπόν μετά τις επιθέσεις στο Παρίσι, ο Ολιβιέ Ρουά εξέφρασε μέσα από τις σελίδες της «Monde» την άποψη ότι δεν θα έπρεπε να μιλάμε για «ριζοσπαστικοποίηση του Ισλάμ» αλλά μάλλον για «ισλαμοποίηση του ριζοσπαστισμού». Ο Ρουά δεν βλέπει τη ριζοσπαστικοποίηση ως αποτέλεσμα της αποτυχίας της Γαλλίας να ενσωματώσει τις κοινότητες των μεταναστών. Και υποβιβάζει τη σημασία της θρησκείας. Πρέπει να πάψουμε να αναζητούμε θρησκευτικές ή πολιτισμικές εξηγήσεις, επιμένει, προτάσσοντας ως επιχείρημα το γεγονός ότι μόνο ένα μικροσκοπικό κλάσμα των μουσουλμάνων πολιτών της Ευρώπης ελκύεται από τον εξτρεμισμό. Ο Ρουά απορρίπτει επίσης την ιδέα πως ο ρατσισμός και οι προκαταλήψεις είναι αυτά που οδηγούν στη βία τους μουσουλμάνους στις ευρωπαϊκές κοινωνίες. Αν ίσχυε αυτό, ρωτάει, τότε γιατί να προσχωρεί σε οργανώσεις όπως το ISIS ένας αξιοσημείωτος αριθμός λευκών ευρωπαίων προσηλύτων; Αν αυτοί οι προσήλυτοι μεγάλωσαν εκτός του μουσουλμανικού δόγματος, πώς μπορούμε να κατηγορούμε τη «μουσουλμανική κουλτούρα» για τη ριζοσπαστικοποίησή τους;

Για τον Ολιβιέ Ρουά, η θρησκεία έχει μεν κάποια συνάφεια, πολύ πιο σημαντικό ρόλο ωστόσο διαδραματίζουν ενδεχομένως κάποιοι ψυχολογικοί παράγοντες. Στα μάτια του, οι νέοι Ευρωπαίοι που καταφεύγουν σήμερα σε οργανώσεις όπως το ISIS δεν διαφέρουν και πολύ από εκείνους που κατέφυγαν, τη δεκαετία του 1970, σε ακροαριστερές τρομοκρατικές οργανώσεις όπως οι Ερυθρές Ταξιαρχίες ή η Φράξια Κόκκινος Στρατός: οι σημερινοί μηδενιστές στρέφονται απλώς σε μία διαστρεβλωμένη εκδοχή του Ισλάμ ως τον καλύτερο τρόπο εξέγερσης εναντίον της κοινωνίας. Εχοντας πέσει θύματα χειραγώγησης από εξτρεμιστικές οργανώσεις, χρησιμοποιούν απλώς την υπόσχεση του παραδείσου προκειμένου να δικαιολογήσουν τις πράξεις τους.

Ο Ζιλ Κεπέλ, από την άλλη πλευρά, πιστεύει πως η κοινωνική, οικονομική και πολιτική περιθωριοποίηση των μουσουλμάνων της Γαλλίας συνετέλεσε στη δημιουργία αυτού που αποκαλεί «τρίτη γενιά τζιχαντιστών» – εκείνων που εμφανίστηκαν μεταξύ 2005 και 2015. Η περιθωριοποίησή τους είναι αυτή που τους έχει εξωθήσει προς ακραίες μορφές του Ισλάμ όπως ο σαλαφισμός, μια βαθιά συντηρητική εκδοχή του Ισλάμ που εισήχθη από τη Μέση Ανατολή με τη βοήθεια των σαουδαραβικών πετροδολαρίων. Δεν μπορούμε να διαχωρίσουμε τον βίαιο τζιχαντισμό από τις μη βίαιες μορφές του σαλαφισμού, εκτιμά ο Κεπέλ επιμένοντας πως παρόμοια θρησκευτικά πιστεύω παίζουν σημαίνοντα ρόλο στη δημιουργία των συνθηκών εκείνων που ρίχνουν ευρωπαίους μουσουλμάνους στα δίχτυα του τζιχαντισμού.

Ο Ζιλ Κεπέλ τελείωνε το τελευταίο του βιβλίο «Terreur dans l’Hexagone. Genèse du jihad français» («Τρόμος στη Γαλλία. Η γέννηση της γαλλικής τζιχάντ»), όταν δέχθηκε επίθεση το Παρίσι, τον περασμένο Νοέμβριο. Η έκδοση του βιβλίου από τον οίκο Gallimard επισπεύστηκε, από τον Δεκέμβριο μέχρι σήμερα έχει πουλήσει περισσότερα από 90.000 αντίτυπα. Ο καβγάς του Κεπέλ με τον Ρουά ξεκίνησε στις αρχές του 2016 – με τον πρώτο να χλευάζει ανοιχτά τη θεωρία της «ισλαμοποίησης του ριζοσπαστισμού» του δεύτερου σε ραδιοφωνικές και τηλεοπτικές συνεντεύξεις του. Σε ένα άρθρο του στη «Libération» τον Μάρτιο, ο Κεπέλ κατηγόρησε τον Ρουά ότι «αγνοεί την κοινωνική πραγματικότητα». Λίγες εβδομάδες αργότερα, ο Ρουά απάντησε στον Κεπέλ μέσα από τις σελίδες του «L’Obs», συγκρίνοντάς τον με τον Ευγένιο ντε Ραστινιάκ, έναν άπληστο καιροσκόπο χαρακτήρα του Μπαλζάκ, και καταγγέλλοντας τον για έναν πόλεμο εγωισμών με αποκλειστικό σκοπό την εξασφάλιση ερευνητικών κονδυλίων.

Η «Libération» έδωσε πρόσφατα και στους δύο την ευκαιρία να υπερασπιστούν τις θέσεις τους. Ο Ρουά επεσήμανε πως δεν αγνοεί τον ρόλο της θρησκείας, και συμφωνεί με τον Κεπέλ όσον αφορά στην εξάπλωση του σαλαφισμού στα υποβαθμισμένα μπανλιέ της Γαλλίας – όμως αυτό δεν αρκεί για να εξηγήσει τη ριζοσπαστικοποίηση ανθρώπων όπως ο Σαλάχ Αμπντεσλάμ. Ο Κεπέλ, από την πλευρά του, παραδέχθηκε πως υπάρχουν κάποιες ομοιότητες ανάμεσα στις διαφορετικές μορφές του εξτρεμισμού, επαναβεβαίωσε όμως την πίστη του στη σχέση ανάμεσα στον τζιχαντισμό και τον σαλαφισμό. Από μία έννοια, επισήμανε ένας παρατηρητής από την άλλη πλευρά του Ατλαντικού, ο αρθρογράφος της «Washington Post» Τίμοθι Πις, οι απόψεις του Ρουά και του Κεπέλ είναι συμπληρωματικές. Σε κάθε περίπτωση, η συζήτηση θα συνεχιστεί -πρέπει να συνεχιστεί. Ενδεχομένως μάλιστα να τροφοδοτηθεί με νέα πολύτιμα στοιχεία όταν αρχίσουν στη Γαλλία και το Βέλγιο οι δίκες υπόπτων ως τρομοκρατών όπως ο Αμπντεσλάμ και ο Μοχάμεντ Αμπρινί. Μέχρι τότε, αναλαμβάνουν αναγκαστικά άνθρωποι όπως ο Σαντίκ Καν, ο νέος δήμαρχος του Λονδίνου, να δείχνουν τον δρόμο στους μουσουλμάνους πολίτες της Ευρώπης.