Η χρονιά της «Υψικαμίνου»

Αν η έννοια της «οικογενειοκρατίας», στην Ελλάδα τουλάχιστον, δημιουργεί μια αίσθηση ανακουφιστική με τη συνέχεια που ευθέως υπογραμμίζει, είναι κυρίως χάρη στους επιγόνους πνευματικών δημιουργών – εξίσου άξιους με τους γεννήτορές τους. Είτε πρόκειται για τον Λεωνίδα, τον γιο του Ανδρέα Εμπειρίκου που γράφει το σημερινό κείμενο και τη Μαρίνα, την κόρη του Μ. Καραγάτση, είτε για την Ερη, την κόρη του Γιάννη Ρίτσου και τον Δημήτρη, τον γιο του  Αγγελου Τερζάκη.

Πρόκειται για μια φωτογραφία που έχει τραβηχτεί τον Μάρτιο του 1935 σε μια παραλία της Μυτιλήνης, κοντά στην Πέτρα. Ο πατέρας μου, ο Ανδρέας Εμπειρίκος, και ο Οδυσσέας Ελύτης έρχονται στη Μυτιλήνη για να συναντήσουν τους δυο φίλους τους ζωγράφους, τον Τάκη Ελευθεριάδη και τον Ορέστη Κανέλλη, που κατάγονται και οι δύο από την Πέτρα. Και οι δύο αυτοί ζωγράφοι ζωγραφίζανε τοπία της Μυτιλήνης, ένα από τα ωραιότερα έργα του Κανέλλη είναι ο «Λεπέτυμνος», το βόρειο από τα δύο μεγάλα βουνά της Μυτιλήνης, με υψόμετρο 967.

Για μένα η φωτογραφία αυτή που έχει τραβηχτεί από έναν άγνωστο διατηρεί μια ιδιαίτερη συμβολική σημασία. Αφενός μεν γιατί απεικονίζει τον πατέρα μου μαζί με τον νονό μου Οδυσσέα Ελύτη και αφετέρου γιατί είναι μια από τις ευτυχέστερες στιγμές στη ζωή του πατέρα μου. Είναι η εποχή που έχει πάρει την απόφαση να βγει στην ελληνική δημόσια σφαίρα. Μόλις δυο μήνες πριν, δηλαδή τον Ιανουάριο του 1935, είχε κάνει στην αίθουσα Ατελιέ τη διάλεξή του για τον σουρεαλισμό, πριν ακόμη τον ονομάσει ο Νικόλαος Κάλας «υπερρεαλισμό» και συμφωνήσουν όλοι με τον όρο αυτόν. Επίσης τον Μάρτιο του 1935 εκδίδεται η «Υψικάμινος», που έχει κυκλοφορήσει άδετη ακόμη από τον Φεβρουάριο, χρειάστηκε όμως ένας μήνας για να μπορέσει ο εκδοτικός οίκος Κασταλία να τη δέσει και να της βάλει εξώφυλλο. Και επειδή ένας γιος ταυτίζεται με τον πατέρα του, μπορώ να πω ότι η άνοιξη του ’35 υπήρξε μια περίοδος μεγάλης ανάτασης για τον Ανδρέα Εμπειρίκο. Το συμπεραίνω από πολλές διηγήσεις της μητέρας μου αλλά και από διηγήσεις του Οδυσσέα Ελύτη, μετά τον θάνατο του πατέρα μου, αλλά όσο ζούσε και ο ίδιος, όταν αναφέρονταν οι δυο τους με μεγάλη χαρά στο ταξίδι της Μυτιλήνης που τους έδεσε ακόμα περισσότερο.

Υπάρχουν πολλά πράγματα που με συγκινούν στη φωτογραφία αυτή, όπως λόγου χάρη το μπαστούνι που κρατάει ο πατέρας μου και είναι πολύ χοντρό, από ξύλο κερασιάς. Το είχε ώς το τέλος της ζωής του, το χρησιμοποιούσα κι εγώ όταν ήμουν πολύ νεότερος για να περπατώ στον δρόμο και να αισθάνομαι έμμεσα όπως θα αισθανόταν ο ίδιος. Ενα άλλο στοιχείο που επίσης με συγκινεί ιδιαίτερα είναι ο ναργιλές. Θυμάμαι τον πατέρα μου να καπνίζει ναργιλέ είτε στο σπίτι μας είτε στο Βυζάντιο, θα ‘μουνα, δεν θα ‘μουνα τεσσάρων χρονών (έχω γεννηθεί τον Οκτώβριο του ’57), αφού στα 1962, επί Καραμανλή, απαγορεύτηκε ο ναργιλές στους εξωτερικούς χώρους. Συνέχισε όμως να καπνίζει ναργιλέ στο σπίτι και στο εσωτερικό των καφενείων, ενώ συχνά ερχόταν ένα παιδί από κάποιο κοντινό μας καφενείο για να του φτιάχνει τον λουλά. Ο ναργιλές ήταν κάτι χαρακτηριστικό του, κανένας από τους πατεράδες των φίλων και των συμμαθητών μου δεν κάπνιζε ναργιλέ. Δεν το θεωρούσαν σοβαρό πράγμα. Αντίθετα, όλοι τους το λογαριάζανε σαν ένα μικρασιατικό τερτίπι, κάτι πάρα πολύ κακό που «μύριζε» Ανατολή.

Ο πατέρας μου όμως κάπνιζε ναργιλέ και τον κάπνιζε θεριακλίδικα. Τον κάπνιζε στην Ανδρο, στο καφενείο του Κατσιώτη, ένα πολύ ωραίο καφενείο, το τελευταίο που είχε μείνει να έχει ναργιλέδες. Τον κάπνιζε συντροφιά με παλιούς ανδριώτες χωραΐτες, αλλά και καμιά φορά με μερικούς που φορούσαν βράκες και κατεβαίνανε από τη Βουρκωτή και τον Πιτροφό, τα δύο ορεινά χωριά, το πρώτο το υψηλότερο ίσως του Αιγαίου. Συνήθως όμως κάπνιζε ναργιλέ συντροφιά με τον κύριο Ράλλια που τον φωνάζανε «καπετάνιο». Κάπνιζε όμως και στην Αθήνα, σε διάφορα καφενεία, μόνο σε ένα με είχε πάρει μαζί του. Δεν μπορώ να προσδιορίσω πού ακριβώς ήτανε, όταν όμως μεταφέρθηκε πήγε στην οδό Αναπαύσεως και το είχε ένας Κεφαλονίτης. Ολοι οι Κεφαλονίτες, όταν μεταναστεύανε, οι περισσότεροι πηγαίνανε στην Κωνσταντινούπολη, παρόλο που στην Κεφαλονιά δεν πολυυπήρχαν ναργιλέδες, αφού τα Επτάνησα κάθε άλλο παρά ανατολίτικο μέρος θεωρούνταν. Θυμάμαι το πόσο μου άρεσε όταν ήμουν μικρό παιδί το «μπρρρρρ, μπρρρρ, μπρρρρ» που κάνει το νερό όταν ρουφάς τον ναργιλέ, το πόσο ευχάριστη μου ήταν η μυρουδιά του ή το πόσο αστείο μου φαινόταν το να βλέπω τον καπνό να βγαίνει και από τις δυο μεριές.

Εντύπωση μου έκανε επίσης η έκφραση «πίνω ναργιλέ, πίνω τσιγάρο», που είναι η ακριβής μετάφραση της τουρκικής έκφρασης «ναργιλέ ιστιμέκ, σιγκάρα ιστιμέκ». Πρόκειται για εκφράσεις-καλούπια τις οποίες διαφορετικές εθνικότητες, που έχουν αποκτήσει κοινές εμπειρίες σε έναν κοινό χώρο, τις μεταγγίζουν αναπόφευκτα η μια στην άλλη.

Τη φωτογραφία την ανακάλυψα εγώ μέσα σ’ ένα κουτί μετά τον θάνατο του πατέρα μου, είναι μάλιστα η πρώτη φωτογραφία που είδα τον νονό μου, τον Ελύτη, ενώ ήταν πολύ νέος. Σε αντίθεση με τον πατέρα μου, που με το πολύ έντονο βλέμμα του μοιάζει να είναι πολύ πιο κοινωνικός από τον κατά δέκα ακριβώς χρόνια νεότερό του φίλο, ο Ελύτης θα έλεγες πως δείχνει σχεδόν ντροπαλός.

Κάτι άλλο που με ενδιαφέρει πάρα πολύ στη φωτογραφία είναι ότι ανάμεσα στον Ελύτη και τον Εμπειρίκο κάθεται ένας Μυτιληνιός που φοράει βράκα και το μαύρο νησιώτικο καλπάκι. Είχα την εντύπωση όταν πήγα στη Μυτιλήνη, για πρώτη φορά το ’83, σύμφωνα βέβαια με αυτά που μου είχε πει ο πατέρας μου, ότι θα συναντούσα πολλούς βρακάδες. Και δεν έβλεπα πουθενά κανέναν. Οταν λοιπόν στον Μανταμάδο είδα τον πρώτο βρακά, ένιωσα μια μεγάλη, απίστευτη χαρά. Εκεί που καθόμασταν στην πλατεία, είδαμε να ξεπροβάλλει αυτή η λεβέντικη φυσιογνωμία του παρελθόντος, ένας ψηλός βρακάς με το καλπάκι. Σε κατοπινά ταξίδια στη Μυτιλήνη, είδα κάνα δυο ακόμη βρακάδες, ποτέ όμως όσους είδα στη Σαμοθράκη, στη Σκύρο, την Κύθνο, τη Νάξο. Στην Ανδρο επίσης είχα δει πολλούς βρακάδες, αλλά ήμουν ακόμα πολύ μικρός, ήταν στις αρχές της δεκαετίας του ’60.

Δεν έχω πει όμως το σημαντικότερο, ότι οι δυο φίλοι ποιητές πήγαν στη Μυτιλήνη όχι τόσο για διακοπές όσο για να ανακαλύψουν τον Θεόφιλο. Κυρίως τα τελευταία του έργα που κυκλοφορούσαν σε κακή κατάσταση στο νησί. Στο σπίτι μάλιστα του Θεόφιλου, ο πατέρας μου ζήτησε από τον αδελφό του να τον πάει στον τάφο του να προσκυνήσει. Θεωρούσε τον Θεόφιλο – σε αντίθεση με τον Σεφέρη και τον Ελύτη – μεγάλο ζωγράφο όχι για την περίφημη ελληνικότητά του, αλλά για την αμεσότητα με την οποία απέδιδε τα οράματά του. Οπως άλλωστε το έχει γράψει ο ίδιος σε ένα κείμενό του: «Εμπρός σε μίαν έπαυλιν η απαγωγή συνετελέσθη. Η άμαξα, ένα λαντό, φεύγει ολοταχώς. Η σκόνη σηκώνεται σαν νέφος μα πριν διαλυθεί και καταπέσει, κάποιος με φουστανέλα βρωμερή προβάλλει και προχωρεί σκοντάφτοντας στο δρόμο. Ω, τι μεγάλο πανηγύρι που μας προσέφερε για πάντα ο απίστευτος Μυτιληναίος! Ο Ιώβ ελέγχει την σύζυγον αυτού. Ο Εκτωρ πολεμά τον Αχιλλέα. Ο Καραϊσκάκης κυνηγά τον Κιουταχήν εν Ξηφίρει. Μια τίγρης εφορμά στην Αφρική. Ο Ερωτόκριτος επί σχοινίου σκάλας μιλεί της Αρεθούσης. Ενα τοπίον θροΐζει και φλοισβίζει. Μου έρχονται δάκρυα στα μάτια και θέλω να αλαλάξω. Είναι πολύ μεγάλο ποίημα αυτό που μας προσέφερε για πάντα, με όλα τα χρώματα της γης και τ’ ουρανού, με όλη την έξαρση του νου και της ψυχής, με όλη την έκσταση των ιδικών του οραμάτων, ο Θεόφιλος Κεφαλάς ο Χατζημιχαήλ».