«Τα σχέδιά της έμοιαζαν με πίνακες ζωγραφικής»

^«Η αρχιτεκτονική δεν ανήκει πλέον στον κόσμο των ανδρών. Αυτή η ιδέα ότι οι γυναίκες δεν μπορούν να σκέπτονται τρισδιάστατα είναι γελοία» είχε δηλώσει κάποτε. Το απέδειξε στη διάρκεια της τριαντάχρονης καριέρας της, σχεδιάζοντας πάνω από 950 αρχιτεκτονικά προγράμματα σε περισσότερες από 44 χώρες. Αλλά και συγκεντρώνοντας όλα τα μεγάλα βραβεία ή διακρίσεις της τέχνης της: βραβείο Πρίτσκερ (2004), βραβείο RIBA (2010), Ιαπωνικό Αυτοκρατορικό Βραβείο (2012), Ταξιάρχης της Γαλλικής Δημοκρατίας των Τεχνών και των Γραμμάτων. Η βασίλισσα της Αγγλίας, δε, επρόκειτο να της απονείμει το επόμενο διάστημα το Βασιλικό Χρυσό Μετάλλιο RIBA 2016.

Το μονοπάτι της ζωής της ήταν τραχύ, στενό και γεμάτο εμπόδια. Ηταν όμως τέτοια η ποιότητα του σχεδίου της και ορμητική η ευφυΐα της ώστε το έργο της να κερδίσει τις εντυπώσεις ήδη στη διάρκεια των φοιτητικών της χρόνων στην περίφημη Αρχιτεκτονική Σχολή ΑΑ του Λονδίνου.

Γεννημένη στη Βαγδάτη το 1950, αλλά εγκατεστημένη στο Λονδίνο σε όλη τη διάρκεια της σπουδαστικής και επαγγελματικής της διαδρομής, η Χαντίτ απέκτησε τη φήμη της ντίβας, της γυναίκας με υπερμεγεθυμένο «εγώ» και τεράστια ανεπτυγμένο διανοητικό επίπεδο. Από το 1979, οπότε εγκατέλειψε το αρχιτεκτονικό γραφείο του Ρεμ Κούλχας και του Ηλία Ζέγγελη στο Λονδίνο για να ξεκινήσει το δικό της, η Χαντίντ έδωσε τις δικές της μάχες για να συστηθεί στην αρχιτεκτονική κοινότητα ως επαναστάτρια. Καθώς χρειάστηκε να πείσει κυβερνήσεις, κατασκευαστικές εταιρείες, ιδιώτες ότι τα σύνθετα, γωνιώδη, πολυεπίπεδα σχέδιά της μπορούν να ξεφύγουν από το χαρτί και να εφαρμοστούν στην πραγματικότητα. Δεν υπήρξε συμμετοχή της σε διεθνή αρχιτεκτονικό διαγωνισμό που να μην είχε σχολιαστεί από τις εγκυρότερες αρχιτεκτονικές περιοδικές εκδόσεις.

ΚΟΝΤΡΑ ΣΤΟ ΚΑΤΕΣΤΗΜΕΝΟ. Πέρασαν αρκετά χρόνια ώσπου η κλειστή ανδροκρατούμενη κοινωνία των αρχιτεκτόνων να παραδεχθεί ότι μια γυναίκα διαθέτει τις ικανότητες ώστε το έργο της να αναμετρηθεί με τα οράματα και την κοσμοθεωρία τους. Η Χαντίντ όμως κατάφερε να σπάσει το κατεστημένο. Και το Πρίτσκερ του 2004 ήταν η πρώτη επίσημη αναγνώριση του πρωτοποριακού έργου της. Ηταν και η πρώτη φορά στην ιστορία του βραβείου που τα μέλη της επιτροπής αναγνώρισαν το έργο μιας γυναίκας. «Στα χρόνια της μαθητείας μου στον Ρεμ Κούλχας ανακαλύψαμε ότι ο δημόσιος χώρος ήταν ένα πεδίο σύνθεσης επιμέρους δημόσιων χώρων. Στις αρχές της δεκαετίας του 1980 η ιδέα μας ήταν να δημιουργήσουμε έναν νέο κόσμο. Η αρχιτεκτονική δεν έπρεπε να βασίζεται πάνω στον ιδιωτικό αλλά στον δημόσιο χώρο. Που σημαίνει χώροι συναθροίσεων, εκδηλώσεων, όπου θα υπήρχαν αίθουσες τέχνης, εστιατόρια ή μέρη όπου οι άνθρωποι θα διασκέδαζαν και θα ξεκουράζονταν». Η Χαντίντ μιλούσε για τη γεωμετρία των πόλεων και εννοούσε ανοιχτούς τόπους, παρά «οχυρώσεις» με ελάχιστη πρόσβαση του κοινού σε αυτές. «Οι μεγάλοι χώροι δεν εννοούνται μόνο ως έκταση, αλλά και ως μέρη όπου ο καθένας έχει πρόσβαση. Σε αυτούς τους χώρους δεν υπάρχει κλειδί ή αντίτιμο εισόδου. Ο κόσμος έχει ανάγκη από καλύτερη ποιότητα χώρου».

 «Η Ζάχα υπήρξε φοιτήτριά μας στην ΑΑ και η δουλειά της γοήτευσε εμένα και τον Κούλχας. Τα σχέδιά της έμοιαζαν με ζωγραφική. Η πτυχιακή της εργασία πάνω στον ρώσο ζωγράφο Καζιμίρ Μαλέβιτς και οι επιρροές της από το αρχιτεκτονικό σχέδιο του Ιβάν Λεονίντοφ, που μιλούσε για αρχιτεκτονήματα χωρίς βαρύτητα τα οποία κινούνταν γύρω από τη γη, απελευθέρωναν από τον όγκο τους τα δικά της έργα που έμοιαζαν με πίνακες ζωγραφικής. Θα έλεγα ότι η αρχιτεκτονική τής Ζάχα είχε τη ζωγραφικότητα που την έκανε να είναι διαφορετική. Γι’ αυτό και μόλις αποφοίτησε από τη σχολή έγινε συνέταιρός μας στο γραφείο μας, το ΟΜΑ. Εμεινε κοντά μας περίπου έναν χρόνο και μαζί δουλέψαμε τον διαγωνισμό για το κτίριο του Κοινοβουλίου της Χάγης» λέει στο «Νσυν» ο καθηγητής Αρχιτεκτονικής Ηλίας Ζέγγελης, παρατηρώντας ότι ενώ παρουσιαζόταν ως νευρικό άτομο με επιθετική συμπεριφορά, στον ιδιωτικό της βίο ήταν ανοιχτόκαρδη και αφοσιωμένη στους φίλους της.

Σε αυτόν τον φιλικό περίγυρο ανήκαν ο έλληνας αρχιτέκτονας Αρης Ζαμπίκος και ο Θανάσης Σπανομαρίδης. Ενώ στο γραφείο της στο Λονδίνο δούλεψαν μαζί της το ζεύγος Νατάσα Λιανού – Ερμής Χαλβατζής. «Θα τη θυμόμαστε ως μια υποστηρικτική μορφή προς τους νέους αρχιτέκτονες, εξαιρετικά ευφυή και απαιτητική εργασιομανή επαγγελματία, πρόθυμη για εκτενείς συζητήσεις αρχιτεκτονικών προβληματισμών», προσθέτει ο Χαλβατζής, ο οποίος δούλεψε μαζί της σε 30 πρότζεκτ του γραφείου, ανακαλώντας στη μνήμη του τη λάτρισσα του λιβανέζικου φαγητού και του αττικού τοπίου. Ιδιαίτερα εκείνου του Αστέρα της Βουλιαγμένης, όπου έμεινε το 2005 για σύντομο διάστημα. Ηταν τότε μετά τη διάλεξή της στις 21 Απριλίου στο Μέγαρο Μουσικής που είχε μιλήσει στα «ΝΕΑ» για την αδυναμία της στο υδάτινο στοιχείο: «Υπάρχει στο νερό η απουσία του χρόνου. Οταν ήμουν παιδί ζούσα στη Βαγδάτη και μία φορά βρέθηκα στην Αίγυπτο. Και παρατήρησα ότι ο Νείλος όπως ο Τίγρης και ο Ευφράτης έδιναν την ίδια αίσθηση, καθώς αυτά τα ποτάμια κυλούσαν στα ίδια μέρη εδώ και πολλά χρόνια. Αυτή η εμπειρία στάθηκε καθοριστική για μένα. Η ρευστότητα του νερού σού δίνει την αίσθηση της απουσίας του χρόνου. Αν την εφαρμόσεις στον χώρο, σε οδηγεί στο να αποφύγεις το γραμμικό σχήμα των τοίχων και των εισόδων. Κυλάς κι επιστρέφεις. Και ξανά από την αρχή».

ΜΕΓΑΛΑ ΕΡΓΑ. Στη διάρκεια της δεκαετίας του 1990 η Ζάχα Χαντίντ έπρεπε να περιοριστεί σε μικρής κλίμακας κατασκευές στην Ευρώπη: ένα συγκρότημα κατοικιών στο Βερολίνο, ένας σταθμός πυροσβεστικής στο εργοστάσιο επίπλων Vitra στην περιοχή Βάιλ αμ Ράιν, στη Γερμανία. Στη συνέχεια τα σχέδια της Χαντίτ με το ευρηματικό αρχιτεκτονικό λεξιλόγιο των λοξών διαγώνιων γραμμών και των σύνθετων διαπλεκόμενων χώρων άρχισαν να κατακλύζουν διάφορα σημεία της Ευρώπης και της Αμερικής. Οπως το Κέντρο Σύγχρονης Τέχνης Ρόζενταλ στο Σινσινάτι, ο βατήρας για άλματα στο χιονοδρομικό κέντρο Μπεργκίζελ στο Ινσμπρουκ, ο σταθμός του τραμ στο Στρασβούργο, το εργοστάσιο της BMW στη Λειψία, το Μουσείο Σύγχρονης Τέχνης Maxxi στη Ρώμη.