«Ξεμάθαμε να ’μαστε άνθρωποι»

Η θουκυδίδεια απόφανση που θέλει τον πόλεμο «βίαιο διδάσκαλο» επαληθεύεται και εδώ. Στα διηγήματα της συλλογής συναντούμε διάσπαρτες άμεσες αναφορές ή έμμεσες αιχμές στις πράξεις βίας και αυθαιρεσίας (φόνους, βιασμούς, λεηλασίες) στις οποίες επιδόθηκε ο ελληνικός στρατός στη Μικρασία εις βάρος του άμαχου πληθυσμού της τουρκικής ενδοχώρας. Στο διήγημα που επιγράφεται «Ταραραρούρα» ο αφηγητής ενθυμούμενος το παλαιό περιστατικό με έναν δαίμονα που τον κατέτρεχε αναθεωρεί τον άλογο φόβο του αφού πλέον στον κόσμο της εμπειρίας του εισέβαλε ο πραγματικός έλλογος φόβος που του προκάλεσαν ο ίδιος ο εαυτός του και οι συστρατιώτες του: «Εχασα την πίστη μ’ κείθε πέρα (…) Εκαμα κι είδα πράγματα και κατάλαβα ότι οι χειρότεροι δαιμόνοι είναι οι άνθρωποι» (σ. 53). Στο διήγημα «Ηρθε ο καιρός να φύγουμε» η ομολογία είναι φρικώδης: «…γινήκανε πράγματα ουκ ολίγα. Κι απ’ τους δυο, υπ’ όψιν. Φκιάσαμε πράματα που να μ’ τα πεις τώρα ότι τα ‘καμα εγώ, θα σου πω είσαι ψεύτης (…) Εμ, σπάει το κοντάκι; Κι όμως. Με τόσο λύσσα βάραγα που το έσπασα…» (σ. 67). Η εμπειρία του πολέμου δεν δρα μόνο εκφυλιστικά στην ατομική και συλλογική ψυχή και συνείδηση. Ενίοτε αφυπνίζει λυτρωτικά από αυταπάτες και βολικές ψευδαισθήσεις που επιβάλλει η ανέπαφη από αλλότριες επιρροές κοινότητα. Ο νόμος του «γκιακ», από αναμφισβήτητο αξίωμα ζωής που ήταν, τίθεται πλέον εν αμφιβόλω μέσα στη σαρωτική συνθήκη του πολέμου.