Χαμένες συγχορδίες

Υπάρχει ένα εξαίρετο αφηγηματικό βιβλίο του Ι.Μ. Παναγιωτόπουλου με τον τίτλο «Το παραμύθι μιας ζωής». Θα μπορούσε να είναι ο δεύτερος τίτλος της σελίδας αυτής. Από την Κική Δημουλά που έγραψε για τον Αλέξανδρο Παπαδιαμάντη και τον Χρήστο Μποκόρο για την κοίμηση της προγιαγιάς του στο Αγρίνιο το 1920, ως τον δραμινό ποιητή Κυριάκο Συφιλτζόγλου που γράφει σήμερα για δύο κλοσάρ της Δράμας, ένα υπόγειο νήμα φαίνεται να συνδέει τόπους, ανθρώπους και ζωές.

Κι αν η φωτογραφία είναι το θέμα της, τότε ας ξεκινήσουμε από τον περίγυρό της, απ’ ό,τι την ορίζει δι’ αποκλεισμού, απ’ ό,τι μένει εκτός κάδρου – πριν αρχίσουμε να σκοτώνουμε τα σημαινόμενά της, βήμα βήμα μέσα στον χρόνο. Ο δραμινός φωτογράφος Δημήτρης Μακρίδης συνέλαβε την αποφασιστική στιγμή μεταξύ δύο ανθρώπων στο κέντρο της Δράμας, στις παρυφές της κεντρικής πλατείας με πλάτη τον ρυτιδιασμένο τοίχο του Αγίου Νικολάου, πρώην Εσκί Τζαμί, ένα από τα μεγαλύτερα τζαμιά στη Βόρεια Ελλάδα. Σημείο, επίσης, εκτέλεσης του βούλγαρου διοικητή Γκέλτσοφ από τον ΕΛΑΣ το 1944.

Ας φύγουμε όμως από το σημείο αυτό, ας κλείσουμε λίγο το διάφραγμα κι ας ανεβάσουμε ταχύτητα προς το παρελθόν, στα τέσσερα σημεία του ορίζοντα. Αν τραβήξουμε νότια θα συναντήσουμε τα δημόσια λουτρά, τις πισίνες, το παλιό Φρουραρχείο, τους ορυζόμυλους, για να φτάσουμε στον σιδηροδρομικό σταθμό, χτισμένο από τον αυστριακό αρχιτέκτονα Konrad Von Villas. Είναι η σιδηροδρομική γραμμή που ενώνει Θεσσαλονίκη – Δεδέαγατς – Κωνσταντινούπολη.

Αν τραβήξουμε δυτικά θα συναντήσουμε τη βυζαντινή εκκλησία της Αγίας Σοφίας, τα τείχη, τις τετραώροφες καπναποθήκες, τα παλιά αρχοντικά, το γήπεδο της Δόξας Δράμας. Βόρεια, ξεκινά ο χείμαρρος Ντασλή Ντερέ με τα μπακιρτζίδικα, τα γουναράδικα και τα άλλα μικρομάζαγα, οι φυλακές, το τουρκικό διοικητήριο, το στρατιωτικό νοσοκομείο, το ορφανοτροφείο. Ανατολικά δεν υπήρχε σχεδόν τίποτα, ίσως κάποια κοτέτσια, με τους πετεινούς να λαλούν πριν από τον Χότζα, πριν από τις καμπάνες – θα γεμίσουν αργότερα, μετά το ’22.

Κι αν ανεβοκατεβήκαμε μπερδεύοντας ενεστώτα με αόριστο, η φωτογραφία αντέχει λίγο ακόμη. Να την κιτρινίσουμε παραπάνω από τη ρυμοτομία στην ανθρωπογεωγραφία.

Λένε πως το ασπρόμαυρο «κλωτσάει», δεν ξέρω τα χημικά στον σκοτεινό θάλαμο. Θέλω όμως να μαντεύω πίσω από τα αρνητικά, πίσω από τις φωτογραφίες ταυτοτήτων. Ας δούμε ποιοι περιδιαβάζουν γύρω από το παρελθόν της συγκεκριμένης φωτογραφίας, για να καταλήξουμε στους δύο εικονιζόμενους, για να «υπολογίσουμε» τι μας απομένει από το υπόλοιπο της αφαίρεσης. Γιατί, μετά την απομάκρυνση από τη φωτογραφία, ουδέν λάθος αναγνωρίζεται.

Γύρω λοιπόν οι ορυζώνες, τα αμπέλια, οι φυτείες καπνού, πιο μέσα τα αρχοντικά με τους δεντρόκηπους, τα πανδοχεία, οι τεκέδες, τα τζαμιά, τα χαμόσπιτα. Εκεί ανάμεσα, στις φλέβες της πόλης, στα πλακόστρωτα καλντερίμια, μπλέκονταν οι ανθρώπινες ταυτότητες.

Μουσουλμάνοι με καλπάκια και βράκες, αρμένιοι έμποροι, εβραίοι υφασματάδες, Τσιγγάνοι και Σπαρτάκοι, Βλάχοι και Σαρακατσάνοι, εντόπιοι και Βούλγαροι. Σαν αρμαθιά με κλειδιά κουδούνιζαν ο ένας πέφτοντας πάνω στον άλλον, φτύναν το χώμα, τρίβαν τις παλάμες, προσεύχονταν στον ουρανό, πότιζαν τα ζώα τους στις πηγές της Αγίας Βαρβάρας, μύριζαν τα χνώτα ο ένας του άλλου, αντάλλαζαν αναπνοές.

Μετά την ανταλλαγή του ’22, φύγαν οι μουσουλμάνοι και ήρθαν οι πρόσφυγες. Σταδιακά κατέφθαναν ορεσίβιοι Πόντιοι και άλλοι της Μαύρης Θάλασσας, βαριά ποντιακά και λίγα τουρκόφωνα, Καρσλήδες και Μπαφραλήδες, Σανταίοι και Αργυροπολίτες, Αμισιώτες και Πουλαχτσήδες – ζόρικοι άνθρωποι, αναγκεμένοι. Ηρθαν και από την Ανατολική Θράκη, τα Δαρδανέλλια, τη Ραιδεστό, την Αδριανούπολη – αυτοί ήρθαν με τα κάρα τους, κουβάλησαν και κάτι. Τελευταίοι, μαύροι και καταϊδρωμένοι ήρθαν από την Καππαδοκία Αντάναληδες, Φαρασιώτες, Καραμανλήδες. Αυτοί μιλούσαν βαριά χωριάτικα τούρκικα, ήταν κάπως άγριοι και μερακλήδες.

Κάπως έτσι, λοιπόν, ανακατεύτηκε η τράπουλα, κάπως έτσι άρχισε να ανδρώνεται η μεσοπολεμική Δράμα, η «Τρούμπα» του Βορρά. Πολλές γλώσσες, ιδιώματα, διαφορετικά χρώματα, μυρουδιές, φαγητά, συνήθειες, ήθη, τελετουργικά, γιορτές, πανηγύρια. Ενας υπέροχος αχταρμάς, εξωστρεφής, πλέον πιο «μάγκικος». Το αλκοόλ έρεε μαζί με τη δουλειά, ρεμπέτικα και ανατολίτικοι αμανέδες, ποντιακοί κεμεντζέδες με πηδηχτούς χορούς, θρακιώτικοι σκοποί. Τα μπορντέλα αβγάτιζαν, γυναίκες παστρικές, τα ζάρια δίναν και παίρναν, χασίσι εκλεκτό, μπουλούκια ηθοποιών περιφέρονταν, εδώ παπάς, εκεί παπάς και οι Δραμινοί οι πρώτοι παπατζήδες – άμα θέλαν σου κλέβαν και τ’ αρχίδι.

Τα μαχαίρια βγαίναν για καλό σκοπό κι οι φυλακές μυρίζαν παστουρμά. Ο Βαμβακάρης τρις ανέβηκε στη Δράμα τότε, ερωτευμένος με μια Βουλγάρα των ηθών… – μήνες μετά κρεβατωμένος στον Πειραιά από το αφροδίσιο. Από τη γειτονική Καβάλα, τους ναύτες στη Δράμα τούς έφερναν για γυναίκες και ποτό. Χαβάνι μπόλικο, με το κιλό, κι άγιος ο Θεός. Ολα αυτά μέχρι το ’40, μετά μαχαίρι και όσα τσιμάνια δραμινά βρεθήκανε στη Μοδιάνου.

Με λίγα λόγια, στη Δράμα υπήρχε μια ποικιλομορφία, μια ζωντάνια ήχων, γλωσσών, εθίμων, μυρουδιών, ένα χωνευτήρι εντελώς διαφορετικών ανθρώπων που μάλωναν, αγκαλιάζονταν, γλεντούσαν – συζούσαν. Θα μου πείτε, όλα αυτά τα παραπάνω τι σχέση έχουν με τη φωτογραφία – ακριβώς καμία ή ίσως υπάρχει ένα ελάχιστο ίχνος.

Από την παραπάνω Δράμα δεν έχει μείνει τίποτα, όλες αυτές οι διαφορετικές εξάψεις έσβησαν οριστικά, μόνο αυτοί οι δύο της φωτογραφίες ίσως θυμίζουν κάτι από τον μυρωδάτο αχταρμά του παρελθόντος. Σήμερα όλα είναι ομοιόμορφα, αφομοιωμένα, από τις ατάκες μέχρι το ντύσιμο και από τα καφέ μέχρι τα χλιαρά γούστα. Πολυκατοικίες, κοινοτικά προγράμματα, ΕΣΠΑ, αλυσίδες καταστημάτων, όμιλοι, γραφεία αγοράς χρυσού. Νεοέλληνες με τζάμπα μαγκιά, με τα λεφτά του μπαμπά και κάποιοι καλτ παραδοσιακοί σύλλογοι που ακόμη κλαίνε τις Χαμένες Πατρίδες και τον Μαρμαρωμένο Βασιλιά.

Ο,τι απέμεινε, στο κλικ της μηχανής, σαν κηδειόχαρτο στα προσεχώς. Ενα επικλινές παγκάκι σαν νεκροφόρα με σκασμένο λάστιχο. Ο τύπος με την κιθάρα, ένας δραμινός κλοσάρ από τα ορεινά περίκλειστα χωριά με το σλαβόφωνο ιδίωμα, με το μάτι πατημένο σταφύλι από το ποτό και το χαμόγελο ξώφαλτσης φυσαρμόνικας, να αγκαλιάζει την Τσιγγάνα κάτω από τους Αμπελοκήπους. Αυτή να θέλει τάχα να του πει τη μοίρα του και κάτι χαρτομάντιλα ένα ευρώ κι αυτός να πιάνει μια ματζόρε να της φτιάξει την καρδιά. Αυτή να τον σκουντά, να του φωνάζει τουρκογύφτικα κι αυτός βλέποντας σαν σκιά στο βάθος τον φακό να τον τραβά, να σφίγγει τα τάστα της κιθάρας του σαν μια καμπάνα που το γλωσσίδι της τραβά.

Ο τελευταίος Διόνυσος μιας Δράμας που σε αρχαία κείμενα την ονόμαζαν ηδωνίδα γη, κι αν είναι η ντροπή μισή, τότε διαβάστε το αυτό σαν ημερολόγιο προσευχής, σαν μια φωτογραφία – εικόνισμα μιας θρησκείας που πάει να χαθεί.