Από τη γραφή στη σκηνή

Το πρόβλημα είναι και θεωρητικό και πρακτικό. Αναφέρομαι στις διασκευές πεζών κυρίως μεγάλων αφηγηματικών κειμένων για θεατρική χρήση. Κατ’ αρχάς θεωρητικό, για να μην το ονομάσω αξιωματικό. Αλήθεια, δεν υπάρχει διαφορά ανάμεσα στην πεζογραφία και στο θέατρο; Δεν υπάρχει διαφορά ανάμεσα στη ζωγραφική και στη γλυπτική; Ανάμεσα στον χορό και στην ποίηση; Αναμφιβόλως όλες οι τέχνες είναι μιμήσεις. Αλλά το θέατρο, όπως πρώτος ο Αριστοτέλης το θεμελίωσε είναι μίμησις δρώντων ου δι’ απαγγελίας. Η απαγγελία του μεγάλου φιλοσόφου αναφερόταν στην ακρόαση του έπους και το έπος στις εποχές μας έγινε μυθιστόρημα και το μυθιστόρημα, μετά πλέον την εφεύρεση της τυπογραφίας, επικοινωνείται με την ανάγνωση. Αντε και με τη δημόσια ανάγνωση ώστε να απευθύνεται στην ακοή των παρισταμένων. Αυτή η δημόσια ανάγνωση πεζών κειμένων έχει γίνει μόδα στην εποχή μας και οφείλεται είτε στην έλλειψη πλέον θεατρικών νέων έργων ενδιαφερόντων είτε στη φιλοδοξία ή στη μωροφιλοδοξία ηθοποιών να διαβάσουν δημόσια ένα κλασικό κυρίως κείμενο είτε στην τεμπελιά των ανθρώπων που αποφεύγουν λόγω ανασφάλειας την ανάγνωση είτε, τέλος, λόγω των αναπηριών της σύγχρονης εκπαίδευσης που υπονομεύει τη φιλαναγνωσία.

Υπάρχει όμως και πρακτικός λόγος που δυσχεραίνει τη μεταφορά ενός πεζογραφήματος στη σκηνή. Είναι το μέγα πρόβλημα του χρόνου. Αλλος είναι ο αφηγηματικός χρόνος και άλλος ο δραματικός, ο δραστικός, ο άμεσος.

Ο πεζογράφος είναι ένας μικρός θεός! Διεισδύσει στη συνείδηση των ηρώων του και αναλύει προθέσεις, σχέδια, ντροπές, δισταγμούς, ενοχές, ελπίδες, φαντασιώσεις. Ενώ, συχνά, άλλα λέει και πράττει ένας ήρωας, μέσα του όμως αλλιώς σκέφτεται και, συχνά, αντίθετα με όσα λέει ή υπόσχεται, σχεδιάζει. Και ο πεζογράφος μάς τα αποκαλύπτει.

Ο ΗΘΟΠΟΙΟΣ. Στο θέατρο ο ηθοποιός αποστηθίζει το κείμενο, αλλά ο μεγάλος ηθοποιός, εκτός από το να μελετήσει γιατί αντιδρά με βιαιότητα π.χ. σε μια πρόκληση, τι τον έχει ενοχλήσει και τότε ανατρέχει στο κείμενο για να στηρίξει την αντίδρασή του, δεν του αρκεί όμως, πρέπει να ψάξει μέσα του και να θεμελιώσει τι πραγματικά τον ωθεί να πράξει έτσι που συχνότατα είναι τελείως αντίθετο από αυτό που λέει και πράττει. Ενας πολύ καλός ηθοποιός λέγοντας στη σκηνή στον συνομιλητή του: «Καλημέρα» μπορεί, αν το σχέδιο του δράματος το απαιτεί, να δείξει με κίνηση, μάτι και κώδικα παράλληλο πως σκέφτεται: «Αντε χάσου, κτήνος». Αυτό η πεζογραφία το αφηγείται, το αναπτύσσει, το καταγράφει, το θέατρο το υπονοεί. Και ο χρόνος της πεζογραφίας είναι αναπεπταμένος, ενώ ο χρόνος του θεάτρου παλίμψηστο!

Ενα μεγάλο ρεαλιστικό π.χ. μυθιστόρημα όπως των Μπαλζάκ, Φλομπέρ, Ντίκενς, Τόμας Μαν, Ντοστογέφσκι, Τολστόι, Καραγάτση, Φόκνερ, Μαρκές κ.ά., που είναι τοιχογραφίες επικών διαστάσεων και αβυσσαλέων παθών, μόνο αποσπασματικά μπορεί να δώσει υλικό για θεατροποίηση. Ο Καμί με τους «Δίκαιους» πήρε ένα επεισόδιο από τους «Δαιμονισμένους» του Ντοστογιέφσκι. Ο Πίτερ Μπρουκ και ο Κωνσταντίνος Κωνσταντόπουλος έκαναν «μονόλογο» θεατρικό τον μονόλογο του Ιεροεξεταστή από τους «Αδελφούς Καραμάζοφ». Ολα νομιμοποιούνται εκ του αποτελέσματος. Αν δηλαδή γίνουν αυτόνομα θεατρικά δρώμενα και πείσουν χωρίς να χρειάζονται έξωθεν υποστήριξη ή να απαιτούν από τον θεατή να έχει γίνει προηγουμένως αναγνώστης του πεζογραφήματος.

Ετσι αμφιβάλλω αν ο ανίδεος θεατής του Θεάτρου Οδού Κεφαλληνίας αντιληφθεί περί τίνος πρόκειται χωρίς να έχει διαβάσει το πολυσέλιδο μυθιστόρημα του Χέρμαν Μπροχ «Οι Αθώοι» παρακολουθώντας τη διασκευή του κειμένου που έκανε ο ποιητής Στρατής Πασχάλης πάνω στη μετάφραση της Ελένης Βαροπούλου, τα οποία όμως επεξεργάστηκε δραματουργικά ο σκηνοθέτης Γιάννης Καλαβριανός. Από πού έρχονται, πού πάνε, τι έκαναν πριν, τι σκέφτονται, γιατί αντιδρούν έτσι τα πρόσωπα, αυτά μένουν εκτός εποπτείας του κοινού.

Ο Μπροχ είναι ένας μεγάλος πεζογράφος, σύγχρονος, ομόφυλος και ομοϊδεάτης του Τόμας Μαν, φίλος του Αϊνστάιν, του Φρόιντ, του Τσβάιχ, όλοι τους Εβραίοι άθεοι, αριστεροί αλλά όχι κομμουνιστές, θύματα και ιδεολογικά και πολιτικά του ναζισμού. Η υπηρέτρια Τσερλίνε, κεντρικό πρόσωπο του μυθιστορήματος του Μπροχ, είναι ο εκπρόσωπος του οικόσιτου φασισμού, ο καταπιεσμένος προλετάριος, ο ξεζουμισμένος μικροαστός, ο περιθωριοποιημένος διανοούμενος που επωάζει το αβγό του φιδιού, αλλά συνάμα εξελίσσεται και ο ίδιος ως φαρμακερό φίδι.

Η διασκευή που παίζεται στο Θέατρο Οδού Κεφαλληνίας διασώζει ιδέες και σχέσεις αυτόνομες αλλά αναιτιολόγητες. Ετσι η σκηνοθεσία περιορίζεται αφού δεν μπορεί να διεισδύσει στο βάθος της συνείδησης των ατόμων την εποχή που γεννιέται το τέρας του ναζισμού. Περιορίζεται στο οικογενειακό δράμα, στο αλληλοφάγωμα των τάξεων (βαρόνη, άρρωστα παιδιά, υπηρέτρια Τσερλίνε) χωρίς η δράση τους και οι αντιδράσεις τους να εντάσσονται στο ευρύτερο κοινωνικό προτσέσους.

Ετσι ο σκηνοθέτης δίδαξε και εισακούστηκε ξεκομμένους ρόλους που εξυπηρετήθηκαν έξοχα από τη διανομή. Η πείρα και ο έλεγχος των εσώτερων αισθημάτων της Μπέττυς Αρβανίτη της επέτρεψαν να σχεδιάσει μια θαυμαστή περσόνα γεμάτη μίσος, ειρωνεία, αηδία, ανεπούλωτες πληγές, ταξικά βάσανα. Αν μπορούσε η παράσταση να δείξει και τα κοινωνικά σύνδρομα, τις αγκυλώσεις, τα αδιέξοδα μιας ταπεινωμένης, εξουθενωμένης, ηττημένης χώρας που θεοποιεί τον Μολώχ για να εκδικηθεί, το πράγμα θα έβρισκε την ισορροπία του.

Η Μαρία Κατσιαδάκη (που την είχαμε νοσταλγήσει) έδειξε πως γνωρίζει να συγκροτεί χαρακτήρα έστω και με κουρέλια αφηγηματικά ενός ελλείποντος υφαντού. Εχει κύρος, μέτρο και εσωτερικότητα.

Ο Κώστας Βασαρδάνης είναι ηθοποιός ουσίας, πιάνει τον ρόλο από τα μαλλιά και ξέρει να εκτίθεται, αλλά νομίζω πως η υστερία δεν χρειάζεται πάντα να φωνασκεί.

Η Σύρμω Κεκέ είναι ηθοποιός με ψαχνό και ξέρει να το διαχειρίζεται.

Αξιοπρόσεκτη η παρουσία της Εύας Σιμάτου. Ο εφιαλτικός «κόσμος» της Μανωλοπούλου έρχεται από την ανάγνωση του μυθιστορήματος, αλλά το κοινό δεν τον γνωρίζει. Ο Αναστασίου πάντα φωτίζει τον χώρο με γνώση στο ουσιώδες, όχι το εντυπωσιοθηρικό.

                  

Στο Θέατρο Δανδουλάκη Δευτερότριτα παίζεται ένα άκρως ενδιαφέρον έργο του ιταλού συγγραφέα Φούριο Μπορντόν. Το θέμα αιώνιο: τα γηρατειά, η μοναξιά, οι αναμνήσεις, η εγκατάλειψη και η απουσία των φίλων, ο περισπασμός λόγω ασχολιών των παιδιών, ένας ευτυχισμένος γάμος και ο θάνατος της συζύγου πρόωρα τον ερήμωσε, ιδού το θέμα και η έξοχη διαχείρισή του. Πώς; Με ένα πανάρχαιο αλλά πάντα πολύτιμο εύρημα. Ο γέροντας που ετοιμάζεται για το γηροκομείο συνομιλεί με την αόρατη στους άλλους πεθαμένη γυναίκα του. Οχι δεν είναι μελόδραμα, το έργο έχει χιούμορ, ίσως πικρό, αγάπη βαθιά, συμπάθεια και δίπλα στην παραίτηση μια μυστική έλξη για τη ζωή και τις ομορφιές της. Ευφρόσυνη παράσταση που σκηνοθέτησε ο Αγγελος Αντωνόπουλος, ο οποίος με μια εξαίσια ερμηνεία την απογειώνει φορτίζοντας το κοινό με μια ευφορία ηθική και αισθητική. Η μετάφραση είναι της Κατερίνας Κοσμαδάκη. Το λειτουργικό σκηνικό του Σαμπλαούρα, ενώ του ίδιου και της Δάφνης Ηλιοπούλου τα όμορφα κοστούμια. Δίπλα στην αυθεντική παρουσία του Αντωνόπουλου η Αριελ Κωνσταντινίδη με μέσα λιτά, ουσιαστικά και εσωτερική δόνηση δείχνει τη δύναμη της Σχολής της (δεν παίζεται εύκολα ένα «καθημερινό» φάντασμα!). Ο Στέλιος Ψαρουδάκης είναι ηθοποιός με μέτρο και μινιμαλιστικές τεχνικές. Οι φωτισμοί της Μάσχα πάντα σοφοί.

«Η Τσερλίνε και το σπίτι των κυνηγών»
Συγγραφέας:
Χέρμαν Μπροχ
Σκηνοθεσία:
Γιάννης Καλαβριανός
Σκηνικά-κοστούμια:
Ελένη Μανωλοπούλου 
Παίζουν:
Μπέττυ Αρβανίτη, Μαρία Κατσιαδάκη, Κώστας Βασαρδάνης, Σύρμω Κεκέ, Εύα Σιμάτου
Πού:
Θέατρο Οδού Κεφαλληνίας (Κεφαλληνίας 16, τηλ. 210-8838.727)
«Τα τελευταία φεγγάρια»
Συγγραφέας:
Φούριο Μπορντόν
Σκηνοθέτης:
Αγγελος Αντωνόπουλος
Σκηνικά-κοστούμια:
Μιχάλης Σαμπλαούρας
Παίζουν:
Αγγελος Αντωνόπουλος, Αριελ Κωνσταντινίδη, Στέλιος Ψαρουδάκης
Πού:
Θέατρο Κάτια Δανδουλάκη (Αγίου Μελετίου 61 Α, τηλ. 210-8640414)