Τα έγχρωμα γραμματόσημα, ο Εμφύλιος και οι καπνεργάτες

Αρκεί και μόνο να προφέρεις το όνομά του για να έρθουν οι πρώτες εικόνες στο μυαλό: πάντα λιτές, σχεδόν βυζαντινές, γεμάτες βουβό πόνο, στο χρώμα του μαύρου μελανιού. Για κάποιους είναι ταυτισμένος με το εξώφυλλο από τα «Ματωμένα χώματα» της Διδώς Σωτηρίου, ήδη στην έκδοση του Κέδρου το 1962. Για κάποιους άλλους, με το εγκλωβισμένο προσφυγόπουλο στα συρματοπλέγματα της Κύπρου, ενώ ορισμένοι άλλοι ανακαλούν αμέσως στη μνήμη τους τη σύνθεση για τους νεκρούς του Πολυτεχνείου. Πόσοι όμως τελικά έχουν μια συνολική εικόνα του εμβληματικού χαράκτη Α. Τάσσου (Αναστάσιος Αλεβίζος) που κατάφερε με τη γούζα (σκαρπέλο) πάνω στο σκληρό ξύλο του σφενταμιού και της αχλαδιάς να ιστορήσει τις περιπέτειες της Ελλάδας στα πιο κρίσιμα χρόνια του περασμένου αιώνα; Ηταν μόνο ένας ανθρωποκεντρικός, συνεπής στο ύφος του και στρατευμένος πολιτικά δημιουργός ή κι ένας καλλιτέχνης με διεθνή παρουσία που άφησε τη σφραγίδα του σε βιβλία και λευκώματα, εξώφυλλα δίσκων, αφίσες, σκηνικά και θεατρικά κοστούμια;

«ΧΩΡΑΕΙ» ΚΑΙ ΓΚΡΑΦΙΤΙ. Μια χορταστική έκθεση (τρεις δεκαετίες μετά την αναδρομική του στην Εθνική Πινακοθήκη), στο πλαίσιο των επετειακών εκδηλώσεων για τα 100 χρόνια από τη γέννησή του και 30 από τον θάνατό του, έρχεται – μέσα από 125 έργα και την επιμέλεια της ιστορικού τέχνης Ειρήνης Οράτη – να φωτίσει το έργο του καλλιτέχνη που ασκεί ακόμη επιρροή στη νέα γενιά, αν κρίνουμε από τη δημιουργία του 25χρονου γκραφιτά Σταμάτη Μήτσιου, με την οποία κλείνει τιμής ένεκεν η έκθεση.

Ενα «δέντρο» στην καρδιά της μεγάλης αίθουσας στον δεύτερο όροφο του Μουσείου Μπενάκη (στο κτίριο της Πειραιώς) είναι εκείνο που προκαλεί το βλέμμα. Και στέκει σαν καρδιά της έκθεσης καθώς αποτελείται από μήτρες σκαλισμένες από το χέρι του μεσσήνιου καλλιτέχνη. Κι όσο τις περιεργάζεσαι είναι σαν να ακούς τον Α. Τάσσο να λέει «πρέπει να πας με τα νερά του ξύλου», εννοώντας όχι μόνο τις ίνες του κορμού, αλλά και τις ιδιαιτερότητες του υλικού.

Στο βάθος το ανοιγόμενο τραπέζι του, σχεδιασμένο ειδικά για τη δουλειά του, πάνω του τα ρολά για το μελάνι, μικρά και μεγάλα σκαρπέλα και στο πλάι λιγοστά γραμματόσημα. Μπορεί με την πρώτη ματιά να μοιάζουν αδιάφορα – ειδικά όταν δεν συνοδεύονται από τις μήτρες που δεν συμπεριλήφθηκαν στην έκθεση για λόγους γραφειοκρατίας -, όμως αξίζουν την προσοχή μας αν σκεφτούμε ότι είναι τα πρώτα που τυπώθηκαν σε τετραχρωμία, καινοτομία που εισήγαγε ο Α. Τάσσος, όταν ξεκίνησε τη συνεργασία του με τα Ελληνικά Ταχυδρομεία το 1957. Και ειδικά όταν τα βλέπουμε πλάι στα πιο αυστηρά έργα του, αλλά και σε δουλειές που σχετίζονται με τις γραφικές τέχνες (τις οποίες σφράγισε ανεξίτηλα), όπως η εικονογράφηση ενός ημερολογίου για το πλοίο «Βασίλισσα Φρειδερίκη», μία από τις πολλές δουλειές που επιμελούνταν ως καλλιτεχνικός σύμβουλος στην παλαιότερη και μία από τις μεγαλύτερες εταιρείες γραφικών τεχνών, την Ασπιώτη – ΕΛΚΑ.

Ακριβώς απέναντι – κι ενώ στους τοίχους επικρατεί το άσπρο – μαύρο, χωρίς να λείπουν από τις συνολικά έξι ενότητες (που αφορούν μεταξύ άλλων τα σπουδαστικά έργα, εκείνα της Κατοχής και τα τελευταία έργα του) οι έγχρωμες ξυλογραφίες – δεσπόζει μια γεμάτη χρώματα ζωγραφική ζωφόρος με εργάτες που φυτεύουν, μαζεύουν και δεματιάζουν τα καπνά. Είναι το μοναδικό έργο ζωγραφικής του Α. Τάσσου που φιλοτέχνησε μαζί με τη σύντροφό του Λουκία Μαγγιώρου το 1960 κατόπιν παραγγελίας της εταιρείας Παπαστράτου για το περίπτερο του Εθνικού Οργανισμού Καπνού στη Διεθνή Εκθεση Θεσσαλονίκης. Αν και η τελική σύνθεση μήκους 12,4 μ. έγινε αντικείμενο έριδας ανάμεσα σε Αθήνα και Θεσσαλονίκη πριν από λίγα χρόνια, η μακέτα μήκους 3,8 μ. αποκαλύπτει μια άλλη πτυχή της δουλειάς του καλλιτέχνη.

Ο «ΕΠΙΤΑΦΙΟΣ». Απαραίτητη είναι η στάση σε ένα από τα διασημότερα έργα του, τον γνωστό σε όλους «Επιτάφιο», αν και επισήμως ο τίτλος του είναι «Λεπτομέρεια Εμφυλίου Πολέμου» (1961). Διότι το τρίπτυχο της έκθεσης δεν είναι απλώς ένα από τα πέντε που τύπωσε ο καλλιτέχνης, αλλά εκείνο που δώρισε στον Δήμο Kοκκινιάς, το οποίο καταστράφηκε επί χούντας και εκείνος το ξανατύπωσε για χάρη τους.

Στις απουσίες σημειώστε τη σύνθεση «17 Νοέμβρη 1973», χαραγμένη αμέσως μετά τα γεγονότα του Πολυτεχνείου, μήκους 5,28 μ., όπου ένα σύνολο ανθρώπων χωρίς χαρακτηριστικά που θυμίζει Χορό αρχαίας τραγωδίας μεταφέρει το σώμα μιας νεκρής κοπέλας. Το τρίπτυχο το οποίο ανήκει στη Βουλή των Ελλήνων δεν πήρε έγκριση να μετακινηθεί από τους διαδρόμους του Κοινοβουλίου από πέρυσι τον Δεκέμβριο έως σήμερα για την έκθεση που συνδιοργανώνουν το Μουσείο Μπενάκη, η Alpha Bank και η Εταιρεία Εικαστικών Τεχνών Α. Τάσσος (ενώ έργα προέρχονται και από την Εθνική Πινακοθήκη και δημόσιες ή ιδιωτικές συλλογές).